Helden van dat kaliber zijn excentriek en sterven uiteraard nooit écht. Gould had toen al een aureool van virtuositeit gekregen, hoewel hij nog nauwelijks in de openbaarheid kwam. Zijn laatste publieke optredens waren al enkele decennia achter de rug. Het hoefde allemaal niet meer. Hij gebruikte zijn tijd liever voor wat hem écht dierbaar was: componeren en interpreteren. Zelfs piano spelen an sich interesseerde hem niet meer. Maar elke keer dat hij toch achter de vleugel plaatsnam was zijn prestatie gewoon mindblowing. Vijftig minuten lang zagen we de meester op zijn heel eigen manier de Goldberg Variations brengen, omringd door een vijftal camera’s die elke beweging schitterend vastlegden. Ook de manier waarop Gould elke noot meeneuriede was perfect op de gevoelige plaat vereeuwigd. We kregen er meermaals koude rillingen van.

Maar weten we daardoor meer over de persoon Glenn Gould? Wat hem dreef? Hoe hij tewerk ging? De film begon met een zeer summier portret van de Canadees, maar het liet ons verder op onze honger zitten. Wij waren geïnteresseerd in de manier waarop Gould zijn ziel in de muziek stak. Daarvoor zullen we andere bronnen moeten consulteren. Met deze documentaire kwamen we het alvast niet te weten.

En zie, de cineast was zelf naar Antwerpen afgezakt. Na drie decennia badineerde Monsaingeon uitgebreid over de figuur van Glenn Gould. Hij had het beter in de film verwerkt. Het zou de leek meer hebben opgeleverd. Maar goed, misschien is Gould daarvoor simpelweg te vroeg gestorven?

Ondertussen verblijf ik al geruime tijd in Leuven, waar vandaag het bekende voormalige huis van Gaston Eyskens in de vlammen opging. Zou de Leuvense beeldbank foto’s hebben van hoe zijn woonst er vijftig jaar geleden uitzag? Van een universiteitsstad van formaat verwachten we niets minder dan een ferm uit de kluiten gewassen archiefsite, maar wat blijkt? Het stadsarchief heeft inderdaad een website. En bovendien beschikt men er over een e-mailadres. Enkel jammer dat het niet efficiënt werkt: zelfs na meerdere malen contacteren ontvingen we de voorbije jaren geen reply bij navraag van enkele feiten. Tot daar aan toe. In vergelijking met de Oostendse tegenhanger blijven we ernstig op onze honger zitten: buiten een kort archiefoverzicht en een leeszaalreglement moeten we ons voor oude Leuvense documenten elders wenden. Itinera Nova inventariseert registers van de Leuvense schepenbanken. Daar houdt het zowat bij op wat publieke databanken betreft. Tenzij met vergeten is om op de stedelijke archiefsite essentiële links te leggen.

Gelukkig redden nogal wat persoonlijke initiatieven de Leuvense eer. In Mijn Leuven haalt Pieter Dewever herinneringen op aan de stad van zijn kinderjaren. Voor de gebeurlijke immigrant is dat een mooie bron van informatie over verdwenen hotspots. Caroline combineert dan weer het oude en het nieuwe Leuven. We hopen dat ze haar website met nog véél méér van die originele composities vult. Een moedige dame of heer is op jacht gegaan naar tweetalige straatnaambordjes in Leuven. Enkele jaren geleden heb ik er zelf nog een tweetal gefotografeerd, maar iemand houdt zich er écht wel in detail mee bezig. Leuven weleer geeft dan weer een goede aanzet voor het opmaken van een beeldbank. Leuven On-Line verdient wat opfrissing. Zo kunnen we nog wel een tijdje doorgaan.

De waarheid kwetst: Oostende wint deze boksmatch met glans. Werk aan de winkel.

Je kan moeilijk niet onder de indruk zijn van het statige Art Nouveaupand, maar de aanvankelijke euforie ebt al snel weg. Net voor de balie worden we begroet door een schaalmodel van Kuifje’s bekende raket – in deze context bijzonder origineel – en twee vergeelde poppen die Janssen & Jansen in hun maanpak moeten voorstellen. U kent het ongetwijfeld: zo potsierlijk kitscherig dat het zelfs in Las Vegas of Atlantic City bij het grof huisvuil zou worden gezet. Het lijken misschien futiliteiten, maar de kleren maken de man. Zeker in dit kader.

Tweetaligheid is hier uiteraard obligaat, maar daarmee gaat men voorbij aan de duizenden stripliefhebbers die onze beide landstalen niet machtig zijn. “Do you have an English guide?”, vroeg een man voor me aan de balie. Hij kreeg een versleten map met wellicht wat A4′tjes Engelstalige notities in bruikleen. Ter vergelijking: in het kleine geboortehuis van Beethoven in Bonn dat we twee weken terug een bezoek brachten was een folder in zes talen beschikbaar. Het zegt alvast veel over de internationale profilering van beide musea. Maar we moeten eerlijk blijven: hier en daar waren aan de panelen effectief Engelstalige teksten toegevoegd.

Het begin van de tentoonstelling is niettemin veelbelovend: je krijgt een bondig, maar toch volledig overzicht van hoe een strip tot stand komt. Daarna word je aan je lot overgelaten. Je kan kiezen om je naar de zogenaamde schatkamer te begeven: op enkele dozijn zwarte expositiekasten worden manuscripten van een aantal stripbladzijden tentoongesteld. Door het bijzonder karige licht kan je de kleine kunstwerkjes, want daarvoor moeten de schetsen doorgaan, maar met moeite bekijken. We willen niet denigrerend doen over de minder bekende striptekenaars van dit land, maar het meest ‘waardevolle’ stuk in de schatkamer leek ons een bladzijde uit een obscuur album van Robert & Bertrand te zijn. Van de hand van niemand minder dan de grote Willy Vandersteen, maar hier hadden we op zijn minst wat schetsen van de nog grotere Hergé willen zien. Het is uiteraard goed mogelijk dat onze verwachtingen van dit lokale Fort Knox ietwat te hooggespannen waren. Soit.

Wie zoekt die vindt. Je moest blijkbaar terug langs de ingang om de rest van de collectie te bewonderen. Die bestond uit meterslange muren van goedkope expositieplaten getooid in knipsels van vele striptijdschriften en het werk van diverse auteurs. Best interessant, maar het kwam allemaal zo onduidelijk en bijzonder ongestructureerd over. Nog opvallender was de selectie van de stripauteurs: de Franstalige meesters overheersten. Niemand twijfelt aan het feit dat ze voor het leeuwendeel van het Belgische striplandschap verantwoordelijk zijn, maar hoe kan een dergelijk museum ernstig genomen worden als Willy Vandersteen maar een handvol planken krijgt en van Jommeke, Kiekeboe en aanverwanten geen spoor is? Marc Sleen leek de enige uitzondering op de regel te zijn, maar over het algemeen was de selectie toch bijzonder eenzijdig.

Naast deze permanente collectie leerden twee tijdelijke tentoonstellingen ons iets over het stripverhaal in Roemenië en in Portugal, maar het was vooral de expositie over Bob De Moor die de aandacht trok. Jammer genoeg werd ook hier vaak half werk afgeleverd. Een summiere biografie van de man leerde ons dat hij in 1956 met Hergé een reis aan boord van een vrachtschip maakte (zie foto). So? In het Frans én, ere wie ere toekomt, in het Engels was de zin iets meer volledig: ze maakten een reis met een vrachtschip om zich te documenteren voor het tekenen van Kuifje’s Cokes in voorraad. Wie enkel de Nederlandstalige tekst had gelezen kende dus maar een deel van het verhaal. Meer nog: wat hebben wij aan de mededeling dat twee occasionele artiesten een tijdje op zee ronddobberden? Het is een illustratie van de nonchalance waar wij ons eens te meer aan ergerden.

Ten slotte, en dat is voor Bourgondiërs geen detail, stelde ook de catering teleur. Op het gelijkvloers van het statige gebouw is een gezellig museumcafé ingericht. Wie op zaterdagnamiddag het bezoek wil afronden met een (dure) wafel of pannenkoek is er aan voor de moeite: de keuken sloot al om half vijf, zo werd ons verteld. Bovendien werd na kwart voor vijf niemand meer toegelaten tot het café. Wie dan nog terug naar buiten wou moest aan het personeel van dienst een sleutel vragen. Allemaal uiteraard geen wereldschokkende feiten, maar voor dit soort instellingen is zo’n krenterig gedoe toch plat amateurisme. Bah.

Je troeven moet je valoriseren. In de Verenigde Staten, Duitsland of Frankrijk zet men alle middelen in om het eigen patrimonium zo goed mogelijk voor de hele wereld toegankelijk te maken. Het stripverhaal, één van onze belangrijkste culturele exportproducten, wordt met dit museum op zijn zachtst gezegd stiefmoederlijk behandeld. In alle aspecten blinkt het Centrum uit in mediocriteit. Half werk is geen werk. Wie zo’n pover resultaat kan voorleggen houdt beter zijn mond. Men zou het Centrum misschien nog het best twee jaar sluiten en alles eens helemaal herwerken. Dat geldt overigens ook voor de website, waarvan de Nederlandstalige versie wemelt van stijl-, taal- en tikfouten. Hergé, Willy Vandersteen, Peyo, Jef Nys en alle andere dode helden draaien zich ongetwijfeld om in hun graf. We mogen hen dat toch niet aandoen?

Je komt het niet elke week tegen: op zaterdagochtend gewekt worden door een wildvreemde man die mijn gevoelens placht te kennen. Dat weten we dan ook weer. Fons is stichtend lid van de Terug Plezant Club. Zoals het citaat al laat vermoeden ijvert de club voor het frequenter gebruik van het woord plezant. Hun leuze is nog duidelijker: Hou het plezant in Vlaanderen, en hartstikke leuk in Holland!. De man pleit voor een manifest verschil in taalgebruik tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden, maar doet ons tegelijk nadenken over zijn consistentie qua aardrijkskundige namen. Vlaanderen tot daaraan toe, maar wat moeten we ons bij Holland voorstellen? Is het de bedoeling om hartstikke leuk tot de provincies Noord- en Zuid-Holland te beperken? We kunnen maar hopen dat hij het overige deel van Nederland niet in de kou laat staan. Fons heeft vast en zeker een te goed hart om de inwoners van Groningen en Drenthe het schattige hartstikke leuk te ontzeggen. Maar toch: de Nederlandse Taalunie spreekt enkel over Nederland wat aardrijkskundige namen betreft. Bovendien is de gezaghebbende organisatie streng voor het woord plezant. Het is inderdaad geen standaardtaal. De Taalunie reikt een trits alternatieven aan: vrolijk, opgewekt, lustig, grappig, lollig, prettig, leuk, vermakelijk, vrolijk, aardig, behaaglijk, aangenaam en genoeglijk. Ook leuk dus. Moeten we die bloedjes van kinderen dan iets anders aanleren? Dat is dus zijn punt. Misschien kan Fons contact opnemen met de Taalunie, die ongetwijfeld open staat voor eender welke discussie. En kan hij meteen ook polsen of Holland niet vervlaamst kan worden. Anyway, u ziet het: taalpurisme is een apart tijdverdrijf. Het taalonderwijs heeft mij precies aan dit fenomeen een levenslange hekel bezorgd.

BruHHHHe en HHHent

Taalkundigen zijn slimme mensen. Ze doen er alles aan om ons dag in dag uit op een gestructureerde manier onderling te laten communiceren. Zo blijven we elkaar begrijpen, al is daar meer en meer een inspanning voor nodig. Dialecten of extreme accenten belemmeren niet enkel het gestroomlijnd verloop van een interpersoonlijke communicatie, ze werken ook danig in op mijn humeur. Ik kan mijzelf onmogelijk een tien op tien geven, maar als gouwgenoten in de trein omroepen dat we in BruHHHHe en HHHent GGGalt GGGoud’n kruip ik ineen van plaatsvervangende schaamte. Wie zonder zonde is werpe de eerste steen, maar ik reserveer alvast het tweede rotsblok om een precisiebombardement uit te voeren. Het West-Vlaams is geen wereldtaal, net zoals het Antwerps en, begot, het Limburgs onze lap grond niet moeten domineren. Please… Elke dag proberen de mensen van de Taalunie en – vooral – onze leerkrachten dit euvel uit de wereld te helpen, maar sommige gevechten kunnen simpelweg niet gewonnen worden. En ja, er is een onderscheid tussen i en ie, tussen g en h; welk is niet wat en r is niet ch. Franstaligen die Nederlands leren moeten in de praktijk veel Nederlandsen onder de knie krijgen.

Neveneffecten

Die bezorgdheid brengt ook neveneffecten met zich mee waar de Terug Plezant Club ons eigenlijk op wijst. Vanaf het eerste jaar van het secundair onderwijs kregen we een poule van correct te gebruiken woorden aangereikt. Niet enkel de zinsbouw is belangrijk, maar ook met het gehanteerde vocabularium staat of valt een tekst. We kregen een lijst van correcte en minder correcte woorden. Het is uiteraard niet aangewezen om het over een toeter of een juttekako te hebben als we een schommel bedoelen, maar is charcuterie nu zo verkeerd? Zuid-Nederlands, inderdaad, maar telkens dergelijk woord in een opstel stond kwam de rode balpen boven. Wee uw gebeente, al ging het hier over fijne vleeswaren. Elke les opnieuw. Hoe meer belerend gebracht, des te minder effect het had. Het leverde mij alvast een levenslange, mja, dédain voor het Nederlands op, al blijven we ons inspannen om de taal correct te spreken. Dat het zelfs ten strengste verboden is plezant te gebruiken was mij onbekend. Om een beetje tolerantie smeken is in deze context geen gratuite ergernis.

Maar keren we nog eens terug naar Fons. Hij contacteerde me via LinkedIn. Uit zijn profiel konden we afleiden dat de man na zijn laatste job meteen aan deze taalstrijd is begonnen. Hij zit dus absoluut niet stil. Er zouden meer Fonsen in deze wereld moeten zijn. Staat u ook achter zijn queeste? Aarzel dan vooral niet om Fons te mailen.

Torhout, de paardenstad, is luttele kilometers van mijn kinderbed verwijderd. Elk jaar, net na de laatste schooldag, werd het oord ingenomen door Rock Torhout. De lokale goegemeente, niet bepaald vertrouwd met The Cure, Elvis Costello, Depeche Mode, de Simple Minds, U2, The Ramones of andere artiesten, had het over een invasie van leren jekkers en mannen met moto’s. Enigszins ongebruikelijk in het dagdagelijkse leven op de grens van de polders en zandig Vlaanderen. Maar toch: in de ruimere buitenwereld werd Rock Torhout een begrip, dat al snel in één mond met het Brabantse – we spreken van voor 1995 – zusterfestival werd genoemd. Die ene festivaldag werd met een tweede uitgebreid, er werden tentenkampen gebouwd die sinds de oorlog niet meer waren gezien en de streek had zich langzaam maar zeker met het fenomeen verzoend. De professionalisering liet niet op zich wachten en, fast forward, uiteindelijk overleefde enkel Werchter de trend. No love was lost: het deed pijn in Torhout, maar iedereen begreep wel dat twee grote festivals op honderdvijftig kilometer van elkaar niet meer van de tijd was.

En ja, ik ben er ook geweest. Het ging er in de intussen Vlaams-Brabantse gemeente allemaal heel professioneel aan toe, zowel tijdens Rock Werchter als Werchter Classics. Een zeer groot festivalterrein dat de grote opkomst aankon. Voldoende ademruimte. De zijpodia stonden relatief ver van elkaar en bleken stevige fundamenten te hebben. Hier en daar, naast de main stage, stonden enkele grotere tenten, maar dat viel allemaal nog wel mee. Veiligheidsvoorschriften in case of? Ik moet eerlijk zijn: ik weet het niet meer. Werchter associeer ik met onbelgische stralende zon, dus waarom vrezen voor een onheil dat in deze omstandigheden onmogelijk is? De Stones en Depeche Mode – zonder fans met leren jekkers – waren veel belangrijker. De apocalyps kenden we enkel uit de Bijbel.

Intussen was er ook in Limburg een niet onaardig festival op poten gezet. Ik ben er nooit geweest en ben dus moeilijk geplaatst om er straffe uitspraken over te doen. De grote opkomst verraadt dat de sfeer en de affiche er wellicht even goed is als in Werchter. Ook hier wordt een stevige main stage, voor zover we de beelden al jarenlang op tv zien, omringd door een schare tenten waar het gezellig toeven is. Alles peis en vree, niemand die het noodlot verwacht. Kan verwachten.

Toch is het noodlot nooit uit te sluiten. Het weer was al enkele dagen drukkend. Weinig aangenaam voor iedereen en eenieder. Daar moest vroeg of laat onheil van komen. Woensdagavond rommelde het hier en daar in de lucht, maar een écht grote verlichting was het allemaal niet. Die ging er wel komen, maar, tijdens werkdagen kunnen we schuilen voor donder en bliksem. En plots was dat beruchte inferno er. Donderdag in de vooravond. Boven Leuven werd het plots pikdonker. De straatverlichting trad medio augustus rond vijf uur ‘s namiddags in werking. Een apocalyptisch onweer volgde. Eerste reactie? Surfen naar de buienradar om te kijken hoe lang deze omstandigheden zouden aanhouden. De bloedrode vlekken kwamen uit het zuid-westen, trokken over Leuven, en zetten hun weg verder naar het noord-oosten.

Hield men dit in Kiewit in het oog? Kreeg men rechtstreekse informatie van het KMI? De storm was enorm. Kon men effectief nog iets doen of zou het allemaal niet zo’n vaart lopen? Was het sop de bonen waard? Zestigduizend man zeer snel maar veilig naar betere oorden brengen is geen sinecure. Maar toch: de tenten waren geen gebouwen uit beton en staal. Was het niet mogelijk om, voor het geval de apocalyps toeslaat, een kleine perimeter rond de tenten te voorzien en de groep mensen aan te manen zich rustig achter de perimeter te begeven? Tussen woord en daad gaapt een groot gat, maar ik kan alleen vaststellen dat in elk openbaar gebouw, in elke school of bedrijf een ernstig evacuatieplan aanwezig is. Op quasi elke hoek staat een plannetje met informatie waar zich te begeven in geval van brand. Brandoefeningen hebben geleerd ons ook voldoende ver buiten de gebouwen van staal en ijzer te begeven. Met andere woorden: een duidelijke perimeter in acht nemen, zodat vallende stenen niemand kunnen verwonden.

Was een degelijk veiligheidsplan aanwezig in de infrastructuur van een massamanifestatie als Pukkelpop? De berichten die ons bereiken zeggen van wel. De organisatie zal het allerbeste hebben gedaan en zich weinig tot niets te verwijten hebben. Geen stenen gooien, uiteraard, maar het perimetervraagstuk blijft mij bezig houden. Wordt een concert of enige andere massamanifestatie qua veiligheidsvoorschriften als een openbaar gebouw behandeld? Misschien kunnen en zullen we er lessen uit trekken.

Ondertussen is een kat-en-muisspel ontstaan. Mensen die zich ook maar de minste vragen stellen over het veiligheidsaspect worden in kranten en op sociale media als meedogenloze cynici bestempeld. Het is allemaal heel vers, maar laten we alstublieft het hoofd koel houden en van Chokri geen halfgod maken.

Moet Pukkelpop verdwijnen? Stierf de muziek op 18 augustus 2011, zoals sommige commentatoren opmerkten? Moeten zware schadeclaims geëist worden? Het zou bijzonder arrogant zijn om op dit moment in de hoofden van de nabestaanden kruipen, maar dit drama moet niet per se het einde van dit concert betekenen. Volgende keer zal men er met een klein hartje aan beginnen, maar als verdere professionalisering in acht wordt genomen, why not? The music never dies, maar laten we voortaan ook het ondenkbare denken.

P.S. Nog iets moet mij van het hart. De benamingen van de Limburgse festivals – Pukkelpop en Rimpelrock – mogen dan wel origineel zijn en de respectievelijke doelgroepen visueel typeren, het komt bij de buitenstaander allemaal wat simpel over. Pukkelpop en Rimpelrock zijn bij hun publiek sterke merken, maar laat mij, onkuddebeestgewijs, de betiteling van beide producten infantiel noemen. Werchter, Roskilde en Glastonbury: dat zijn namen waar men zich tot ver buiten de landsgrenzen iets bij kan voorstellen én die het land en de streek op de kaart zetten. What about Rock Hasselt? Is dat geen vorm van citymarketing? De legendarische Limburgse ironie en volksverbondenheid mag dan wel welgemeend zijn, het wordt bij semi-sympathisanten en mensen buiten de gouw vooral enigszins meesmuilend bekeken. Pukkels en rimpels, for god’s sake. Let’s grow up.

De vlaggenmast en de gele B zijn maar één van die vele curiosa langs de paar duizend kilometer spoor die ons land nog rijk is. Men heeft er soms toch een bijzonder aparte manier van werken. In heel wat stations staan, letterlijk op een zijspoor, goederenwagons die wellicht al veertig jaar geleden hun rijlicentie zijn kwijtgeraakt. Dierenwagens. Die wagons staan er al vele jaren te niksen. Op zovele plaatsen slaagt men er bovendien in om het spoor naar de wagon uit te breken nog voor een oude diesellocomotief het vehikel kan wegtakelen. Een alternatieve manier van verwijdering is niet meteen voor handen, zodat de wagon nog lange tijd op een eigen stukje spoor het straatbeeld bepaalt. Meestal is het dan nog omringd door puin van een vroegere reorganisatie van het stationsmeubilair.

De NMBS heeft uiteraard urgentere katten te geselen, maar ziet men dat dan niet? Waarom poetst men de boel niet gewoon eens op? Moet zo’n wrak nu écht tot in de eeuwen der eeuwen voor de ogen van elke reiziger staan af te takelen? Het spoorpatrimonium verdient beter.

15. Düsseldorf

10 april 2010

Beginnen doen we bij onze oosterburen. Dichtbij, superonsexy en even onbekend, maar toch belangrijk: Düsseldorf is als toegangspoort tot het Ruhrgebied één van de voornaamste financiële centra van Duitsland. Nauwelijks twee uur rijden en op het eerste zicht de zoveelste Duitse metropool: efficiënt, modern en grijs. Het zijn ingrediënten die zeker bij de monding van de Düssel in de Rijn passen, maar het feit dat Napoléon Bonaparte himself Düsseldorf met Parijs vergeleek moet ons toch tot enige clementie aanporren. De Königsallee is dan wel geen Champs-Elysées, het arsenaal aan rijdend materieel en deftige mensen overtrof de Franse grote broer. Deze stad leeft en ademt dynamiek uit, niet enkel op financieel-economisch vlak, maar ook op artistiek gebied. Bovendien is Düsseldorf het bestuurlijke centrum van Noordrijn-Westfalen. Mooi om één dag aan te spenderen en bij gelegenheid nog eens terug te keren.

» Ons relaas

14. Leiden en Haarlem

21-22 februari 2010
11 september 2010

Twee jaar geleden waren we al eens kort in Leiden tijdens onze zesstedentocht, maar toen was het verblijf gelimiteerd tot nauwelijks twee uur. Dat was jammer: de universiteitsstad verdiende meer. Veel meer, want eigenlijk lijkt het ons de ideale studentenstad te zijn. Veel faculteiten bevinden zich Heverleesgewijs buiten het centrum, maar toch slagen een aantal specifieke, oudere disciplines er in om zich in de stad te handhaven. Bovendien bezit Leiden met de Hortus Botanicus één van de oudste exemplaren in zijn soort. De variëteit aan gewassen is ongezien en het geeft de universiteit heel wat prestige. Ach, het gras is altijd groener aan de overkant, maar Leiden heeft toch wel ons hart gestolen als meest aangename stad van Nederland.

Haarlem was een ontdekking. Niet alleen leerde het Frans Halsmuseum dat ingeweken Vlamingen de trots van de stad kunnen worden, het vertelde ook het verhaal van hoe die groep immigranten een belangrijk deel van de Haarlemse bevolking werd. Voor wie het nog eens allemaal wil herbeleven kunnen we de bijzonder Davidsfonds klinkende stadswandeling Langs Vlaamse wegen aanraden. Een tweede bezoek aan de thuishaven van Boudewijn De Groot dringt zich dus op. Overigens niet te missen: de lokale snert (erwtensoep) kan bij ontij voor soelaas zorgen. De februari-sneeuw en dito snijdende wind noopten ons om aan deze verleiding toe te geven. Kortom, een Nederland-liefhebber worden is heus geen halsmisdaad.

» Ons relaas

13. Barcelona

10-13 november 2010

Vorig jaar wierpen de vitamientjes die we begin december onder de Valenciaanse zon opdeden hun vruchten af: griep en aanverwanten bleven ons bespaard. Of er een oorzakelijk verband is zullen we wel nooit achterhalen, maar elke reden om in het najaar naar Spanje te trekken is een geldig argument. Nogmaals Barcelona, ietwat platgetreden paden, maar de vergezellende first-timers en Spanjeneofieten hebben er hun hartje opgehaald. Het hoeft geen betoog dat de Iberische metropool hip is en dat laat zich ook merken: je kan letterlijk geen terras aandoen zonder zogenaamde Vlamingen te moeten trotseren. “Dat zijn zeker West-Vlamingen” hoor je weinig avontuurlijke soortgenoten op de achtergrond fluisteren. Frustrerend. Nieuw en interessant: een bezoek aan het schitterende La Ribeira met de Santa Maria del Mar en wandeling door Barceloneta met een vismaaltijd. Couleur locale, weg van de ordinaire Rambla. O ja: de fantastische metro maakte ons opnieuw depressief.

» Ons relaas: volgt

12. Heidelberg

8 oktober 2010

Voor de West-Vlamingen onder ons, en meer bepaald de vriendelijke mensen uit de streek tussen Torhout en Brugge: Heidelberg is niet enkel een kruispunt in Zedelgem. De Duitse universiteitsstad aan de Neckar is één van die steden die nauwelijks door het oorlogsgeweld werden aangetast. Minder pittoresk en relaxed dan Leiden – het moet vooruitgaan, we zijn ten slotte in Duitsland – maar toch een gezellig centrum én een universiteit met een wereldwijde uitstraling. Dat je er lekker kan eten en drinken is een extra voordeel; bovendien vind je er Duitse onderdanen die perfect Frans zonder Teutoons accent praten. Een rariteit, maar dan wel een om trots op te zijn. Van op de Philosophenweg heb je een schitterend zicht op de stad; de Karl-Theodor-Brücke (of Alte Brücke) lijkt wel op een eenvoudige maar betere versie van de Praagse Karelsbrug. Het hostel in een oud fabriekspand, ten slotte, is opnieuw tip top in orde en doet je heimwee krijgen naar die oude stedelijke infrastructuur op monochrome postkaarten.

» Ons relaas: volgt

11. Leipzig

24-25 juli 2010

Oost-Duitsland, jawel. De zomerse Berlijn-Leipzig-double header bracht ons naar de stad waar de Montagsdemo’s een aanleiding waren voor het genadeschot van het regime. Weinig deed ons er aan herinneren dat dit nauwelijks twintig jaar geleden een no go-zone was. Eind ’89 werd er op op een gegeven moment zelfs gevreesd dat, als het nodig was, desnoods Moskou geweldloos protest zou neerslaan. Een gelukkig quod non. Dit is een prachtige stad met een modern centrum, schitterende oude winkelgalerijen, het graf en de kerk van Bach, het grootste kopstation van Europa, prachtige overheidsgebouwen en bloeiende winkel- en eetstraten. Bovendien zijn er dé zaken die Duitsland gezellig maken: de modelbouwspecialisten. Märklin – bekend uit de speelgoedboeken – heeft in Leipzig een prachtige basis waar we ogen tekort schieten. De Nicolaïkirche, waar de bewuste Demo’s na de maandagse kerkdienst startten, behoort tot de canon van de recente geschiedenis. Nu nog Dresden bezoeken.

» Ons relaas: volgt

10. Oslo

6-7 maart 2010

We maakten dit jaar ook kennis met een voor ons nieuw fenomeen: Scandinavië. Een fenomeen, jawel. Het hoge noorden was nooit eerder een evidente reisbestemming, maar dankzij Ryanair kan op korte tijd toch een en ander van de regio worden bezocht. Het bleek een andere wereld te zijn en dat was confonterend. Met enige pretentie kunnen we stellen dat we hiermee voor de eerste maal naar een plaats gingen waar de levensstandaard stukken hoger ligt dan in België. En dat is niet enkel te merken aan het prijsniveau. De mensen zien er ook zoveel gezonder en verzorgder uit.

Zaterdagmorgen heen en zondagnamiddag terug: het werd een hels tempo om in dit korte tijdsbestek de essentials te zien. Door enkele mislukte landingspogingen konden we nog een uur langer genieten van het zicht over het Oslofjord en dat was best de moeite waard. De treinrit van Torp-Sandefjörd – een heerlijke naam – naar Oslo was zowat de comfortabelste non-HST-rit van ons leven en toonde hoe mooi dit besneeuwde land kan zijn. De hoofdstad zelf kunnen we onder average plaatsen, maar desalniettemin zijn er een aantal opmerkelijke zaken te zien: het museumeiland met de Kon-Tiki van Thor Heyerdahl, de Fram van Amundsen en de opgegraven snekken; het stadhuis waar Obama zijn nobelprijs kwam ophalen; het koninklijk paleis. Een fort met legermuseum én een hypermoderne opera sloten dit blitzbezoek af, maar het land moet verder worden verkend.

» Ons relaas

9. Zuiderzee

5-7 februari 2010

Nog een ronde van Nederland: de Zuiderzeetocht. Het leek op het eerste zicht een vreemd idee, maar een post over de manier waarop het moderne Nederland fysiek tot stand kwam deed een vlaag van nieuwsgierigheid opwellen. Een beslissing was snel genomen. Enkele uren na de vrijdagse dagtaak stonden we al in het Amsterdamse Centraal Station om de partner in crime – na een obligate Burger King – een introductie te geven in het zijn en onzijn van de Nederlandse hoofdstad. Overnachten op een boot in de oosterdokken zorgde voor koude voeten, maar was toch een speciale ervaring.

De Tour d’Hollande bracht ons naar de meest gezellige en absurde oorden. Amersfoort was aangenamer dan de naam laat vermoeden. De verwachtingen van Flevoland werden dan weer helemaal ingelost. Nederlanders hadden ons vooraf gewaarschuwd: “Nou, wat ga je daar zoeken? Koeien bekijken?” Op die ijskoude februaridag waagden weinig koebeesten zich in de open lucht, maar onze beperkte studie van de town planning van Almere en Lelystad smaakte alvast naar meer. Hoe meer Nederlanders, hoe meer plaats ze nodig hebben: Almere heeft sinds 1976 stadsrechten en telt ondertussen al meer dan honderddertigduizend inwoners. De Danswijk en de Filmwijk: we hadden het nog niet eerder gehoord. De haven, wellicht daterend uit 1980, miste uiteraard een Belle Epoque-dijk, maar het was een ommetje waard.

De Noordoostpolder had misschien nog wel de meest vreemde locatie voor ons in petto: Urk. Het voormalige eiland was (en is) een kleine afgesloten gemeenschap waar inteelt niet ongebruikelijk blijkt te zijn. Maar toch: we zijn er maar geweest. Eindbestemming Groningen bleek een mooie (ook al weer) studentenstad te zijn, terwijl Leeuwarden, Hoorn en Enkhuizen opnieuw de typisch Nederlandse stadsingrediënten hadden. Nederland Waterland: de rit over Lely’s Afsluitdijk gaan we niet gauw vergeten. Kortom: I hate to say it, maar Nederland is een verdomd fascinerend land. Eén van de toppers van het jaar.

» Ons relaas

8. Philadelphia

19-20 mei 2010

Al te vaak krijgen de Verenigde Staten, vanuit Europese hoek, de kritiek dat ze geen geschiedenis hebben. Dit moeten we ten stelligste ontkennen: in de loop van die meer dan vierhonderd jaar is er enorm veel gebeurd. Geen Romeinse villa’s of middeleeuwse steegjes betekent niet dat er geen geschiedenis is. Philadelphia gaat er prat op om dan toch de oudste stad van het land te zijn.

Eventjes was er argwaan: drie nachten slapen in een stad die toch niet meteen als bijzonder opwindend bekend staat. Was het dat wel waard? Niets was minder waar: gezellig, Europees en heel wat cultuur. De Benjamin Franklin Parkway huisvest een gans arsenaal aan musea, waaronder het grootste Rodin-museum buiten Parijs. De oude stad is, uiteraard met alle Amerikaanse poeha, écht wel het bekijken waard. Het is, net zoals Washington DC, voor een stuk het geheugen van de natie. In de belendende Market Street kan je je tegoed doen aan een heerlijke (maar vol van vet zijnde) Philly Cheese Steak. Amerikanen blinken doorgaans niet uit in culinaire hoogstandjes, maar hun Parijs-imiterend Frans restaurant op Rittenhouse Square was écht wel lekker. Een avondje in een lokale jazz-club is een aanrader. Philadelphia: nog zo’n essential in de Verenigde Staten.

» Ons relaas: volgt

7. Warschau

22-23 augustus 2010

Op een zonnige vrijdagavond naar Warschau trekken: de gezellige terrasjes in Belgenland deden ons even twijfelen of we wel naar Polen zouden afzakken. In Warschau was immers niets te zien, zo luidde het. Welnu, opnieuw dienden we als ongelovige Thomas door het leven te gaan. Okee, taxirit van de luchthaven naar de stad was dan wel spectaculair, veel goeds voorspelden de staat van de vehikels en de zeden van hun chauffeurs niet. Schijn bedriegt.

We vonden aan de Vistula een in de eerste plaats bijzonder propere stad. De straten waren kraaknet, de parken goed onderhouden en de gevels doorgaans deftig geconserveerd. Misschien is het wel een gevolg van de ijzeren discipline die er heerst: nooit eerder zagen we zoveel blauw op straat. Repressie staat hier duidelijk hoger aangeschreven dan preventie. Het moet misschien wel: de pikzwart geklede lieden van een extreem-rechtse partij staken hun overtuiging niet onder stoelen of banken. Hier kom je duidelijk beter niet uit voor je (andere) etnische origine, je homoseksuele geaardheid of je linkse sympathieën, maar dat was dan ook wel het enige ernstig deviante dat we in deze stad ontmoetten. Voor de rest was het puur genieten: we moesten duidelijk niet jaloers zijn van de vele terrasjes in eigen land, want hier waren ze ministens even gezellig en wellicht nog iets warmer. De oude stad is heerlijk, maar, en wellicht ligt dit aan de basis van de negatieve kritieken, de huizen dateren haast allemaal van na de tweede wereldoorlog. De Duitsers hebben in Warschau lelijk huisgehouden.

Dat drama is omnipresent. Het voormalige Joodse getto – eveneens met de grond gelijk gemaakt – doet je de gruwelen van nauwelijks meer dan vijfenzestig jaar geleden herbeleven. Nooit was de horror meer nabij. Het daaropvolgende regime liet uiteraard ook meer dan haar sporen na en daar is het Paleis van Cultuur en Wetenschap, in afgrijselijke communistische stijl, de voornaamste getuige van. Bovenop het ding heb je een mooi uitzicht over de kilometers en kilometers blokkendozen die de stad omcirkelen. Het stadscentrum mag dan wel indrukwekkend net zijn, rondom Warschau is nog veel werk aan de winkel. Maar goed: de stad is duidelijk op de goede weg. Polen smaakt naar meer: Krakau, Wroclaw en Gdansk zullen hopelijk binnenkort volgen. Het smaakt ook letterlijk, want de prijs-kwaliteitsverhouding van de Poolse keuken is ongeëvenaard. Leve Oost-Europa.

» Ons relaas

6. Stockholm

2-5 april 2010

Scandinavië part II in vier weken tijd. De site van Ryanair bezoeken is bijzonder verleidelijk. De Ieren brengen je dan wel slechts tot in Nyköping, op zo’n honderd kilometer van de Zweedse hoofdstad, maar dat is niet meteen een nadeel te noemen. We zagen ondertussen wat we mogen verwachten als we hier een volgende keer komen opdagen.

Begin april zat de zon nog laag aan de hemel. De weerkaatsing van het prille lentezonnetje op de vele waterwegjes deed ons ontwaken in een mooi kader. Zo voelt de Zweedse zaterdag dus. Gamla Stan loopt vol met toeristen die de change of the guards aan het koninklijk paleis willen zien. Wij trekken ons liever terug in het parlement voor een rondleiding door de Zweedse democratie en die is vreemder dan je denkt. Maar toch: op het het centrale eiland, met haar prestigieuze paleizen, smalle steegjes en statige kerken heerst een speciale sfeer. Dat ondefinieerbare Scandinavië-gevoel dan maar?

De mensen zien er allemaal zo goed uit. Deftig, elegant en stralend ondanks hun vaak gevorderde leeftijd. Hoe noordelijker je reist, hoe eeuwiger de jeugd blijkt te zijn. Het wordt echter allemaal duur betaald. Voor een gemiddeld horecabezoek moet je diep in je portemonnee tasten; een avondmaal in het chique Stureplan met haar micro-Times Square is niet voor elke dag. De overkant dan maar? Ten zuiden van Gamla Stan, in Södermalm zijn er heel wat eetgelegenheden, maar je moet er de gebeurlijke vikings tolereren. Ze zijn – komt het zien – in grote mate aanwezig, maar hadden gelukkig hun hakbijlen thuis gelaten. Oef. Je vindt er bovendien nog een rariteit: met Slussen zagen we het vreemdste klaverblad uit dit universum.

De Zweden zijn vooral een maritiem volk die hun patrimonium ten volle in de kijker willen plaatsen. Ferry’s verbinden de stadsdelen en overal liggen cruiseschepen aangemeerd. Centraal staat echter hét paradepaardje: het gerecupereerde wrak van de Vasa, in 1628 nauwelijks dertienhonderd meter gevaren, maar goed voor duizenden en duizenden kijklustigen. Stockholm: een niet voor de hand liggende bestemming waar je toch een kleine week zoet kan zijn. Puik.

» Ons relaas

5. Istanbul

29 oktober-2 november 2010

Het kruispunt van beschavingen, de brug tussen oost en west: Istanbul is een essential en zou naar verluidt tot de orde van New York, London en Tokyo willen gaan behoren. Zo ver is het bijlange nog niet, maar dit was alvast een niet te verwaarlozen cultuurshock. Landen deden we in het Aziatisch deel, op Sabiha Gökçen, genoemd naar een Turkse luchtvaartpioniere. De tweede luchthaven uiteraard, want de eerste kon niet anders dan genoemd te zijn naar de pater patriae: Atatürk. Overal in de stad – en die is groot – zagen we afbeeldingen van de man. De verering en het nationalisme is zo extreem dat we er bang van werden. We kwamen dan wel toe op de nationale feestdag, maar dit soort toestanden doet ons jammer genoeg denken aan Noord-Korea en het China van Mao. De stars and stripes in Washington DC verbleken bij de duizenden en duizenden Turkse vlaggen in de stad. Hierbij vergeleken is ons arsenaal aan leeuwenvlaggen uiterst beperkt.

Het is inderdaad voor een groot deel anders. Als de moëddzin het gebed op gang brengt moet alles wijken. De stem is plots oorverdovend en de gelovigen duiken de dichtstbijzijnde moskee binnen. Er zijn er nogal wat. De Blauwe Moskee is schitterend; de Aya Sophia mindblowing. Het Topkapi is dan weer een stap terug na het Alcazar, het Mezquita en het Alhambra van vorig jaar, maar de Harem is wel een aanrader. En zie: naast dit werelderfgoed-triumviraat slingert een ordinaire westerse winkelstraat, die even goed in Valencia, Lyon of Stuttgart had kunnen liggen, Starbucks en MacDonalds incluis. Idem voor het indrukwekkende en volkse Galata, dat via een Meir is verbonden met Taksim Square, het centrale plein van de stad.

Op datzelfde Taksim Square was er eventjes paniek. Een tiental uur nadat wij in de – excuseer, maar de lokale koffie is niet te drinken – Starbucks op dat plein onze laatste latte van de dag hadden geconsumeerd parkeerde een zelfmoordterrorist er zijn wagentje. De stakker overleefde zijn ontploffing niet en verwondde enkele dozijn agenten. Koerden, zo luidde het. Het mocht de pret niet drukken. ‘s Avonds in het hotel stelde men ons gerust: “Problem solved.”. Alles voor de toeristen, die zich in de Bazaar graag hun Lira’s laten ontfutselen door geestdriftig manipulerende venters. “But my friend, twenty Lira’s for this leather wallet, this is not seeeeerious!”. Het je om de tuin laten leiden geeft hier haast een kick. Zolang het bedrag beperkt blijft, want elders kan je snel enkele honderden euro lichter worden gemaakt. Overal zijn schitterende iPhone 4′s te koop. China weliswaar. Namaak. Globalisering: zonder zou het leven een stuk minder aangenaam zijn.

Istanbul geeft je dus een totaalpakket: een eeuwenoud patrimonium, een amuse-gueule van de Islam, Turkse ondernemingszin, westerse consumptie, oosterse namaak, mediterraan weer en een gebeurlijke aanslag. En niet te vergeten: de match Beşiktaş-Sivasspor, die we in het lokale stadion bekeken. Weer ééntje die onze geschiedenisboeken induikt.

» Ons relaas

4. Berlin

21-24 juli 2010

Berlijn was misschien wel onze meest controversiële trip van het jaar. Binnen het gezelschap waren de meningen in den beginne verdeeld. Nein, kein Aha-erlebnis. De verwachte instant-waaw van New York City, Chicago, Budapest of zelfs de Ciudad van Valencia bleef uit en dat zette aanvankelijk een kleine domper op het bezoek. Was dat mythische Berlijn dan toch niet zo mythisch? Jawel, epic zelfs, maar je moet de stad tijd geven en vele keren terugkomen. Deze eerste kennismaking, die maar enkele essentials toonde, was onvoldoende om de stad ook maar summier te leren kennen.

Het was vooral de Brandenburger Tor die in eerste instantie tot een zekere vorm van ontgoocheling leidde. Waar we dachten dat het een majestueus monument temidden een groot plein was bleek fout: ondertussen is de open vlakte terug dichtgebouwd, met een embedded poortje als gevolg. Het is allemaal wat denigrerend, maar van de belangrijkste stad uit de twintigste eeuw had je een mausoleum van de geschiedenis verwacht. Dat heeft het, maar je moet dieper graven. Eenmaal je dat doet zit achter elke muur een verhaal verborgen. De gezellige wanorde en het vele groen maken de stad luchtiger en meer easy going dan Parijs of London. Bij pot en pint met een waard over zijn opgroeien in de DDR praten: je komt het niet elke dag tegen. Hoewel het een oer-Duitser was, baatte hij een Russisch café uit: “In de DDR kregen we acht uur Russische les per week. Nooit heb ik daar enig nut van gehad. Totdat ik een café begon.” Belgen? “Jullie Oostkantonners hebben een eigen dialect, wisten jullie dat? Ik haal ze er zo uit.”

Het Pergamom-museum op het Museuminsel was indrukwekkend; Unter den Linden best wel gezellig en de anderhalve kilometer Muur aan de Warschauer Straße maakte ons even stil. Zo zag het er dus uit. Twee gescheiden werelden. Absurd. Vanop de top van de Reichstag kan je het allemaal nog eens overschouwen. Berlijn is zeven keer groter dan Parijs, maar heeft geen echt centrum. Je kan uren op de U-bahn tuffen en telkens in een ander stadsdeel terecht komen. Het een al mooier dan het ander, uiteraard, maar de bourgeoiswijken die afwisselen met de bohémienbuurten zorgen dat het er nooit saai is. We waren er dus veel en veel te kort om een oordeel te vellen. Gelukkig vliegt Easyjet goedkoop naar de Duitse hoofdstad.

» Ons relaas (in progress)

3. Montréal en Québec

11-14 mei 2010

Gevoelsmatig was de détour langs Montréal en Québec voor mij de absolute nummer één van 2010. Stel u voor: een jongensdroom die in vervulling gaat. Het bestaat wel degelijk. We schreven er een thesis over, maar hadden nog nooit voet aan wal gezet in La Belle Province. Het kon alleen maar ontgoochelen. Dat deed het niet. Het was precies wat we ervan hadden verwacht. Niet meer en niet minder.

De vlucht van Chicago naar Montréal met Air Canada was al een bijzonder aangename ervaring, maar effectief Frans kunnen/moeten praten in Noord-Amerika was nog leuker. Hoe kon een oase van zes miljoen Franstaligen stand houden in een Angelsaksische woestijn? Het blijft me fascineren. En ja, wat men er ook van mag zeggen, Montréal is een Franstalige stad. Er wonen dan wel tientallen nationaliteiten samen, het Frans domineert er. Ville-Marie doet aan Bretagne denken – de oorsprong van vele kolonisten – en is heus niet enkel een reservaat met een Franse erfenis. Het Place Jacques Cartier ademt doorsnee Franse gezelligheid uit. Deze stad kon even goed aan de overkant van de oceaan gelegen hebben. Het contrast met Chicago was opmerkelijk.

Betrek je het nieuwere gedeelte van Montréal – na Parijs de tweede grootste Franstalige stad ter wereld – bij de evaluatie, dan komt een vergelijking met Brussel steeds meer opdraven. Niet zo heel modern, soms wat grijs, maar allerminst een typisch Noord-Amerikaanse stad. Zelfs de oranje seventies-metro kwam ons bekend voor. In Mont-Royal, de wijk rond het grote park op de heuvel, zagen we voorwaar échte bakkerijen en slagerijen. Geen pain de mie in plastiek zakken of vlees in dito pakken, maar the real stuff. Ook de Metro, de lokale Delhaize, kwam ons vertrouwd voor. Net zoals in Europa. Het idee dat we van de stad hadden bleek dus helemaal te kloppen. Een droom die niet aan diggelen was geslagen. Mooi zo. Een nieuw bezoek meer dan waard.

Hetzelfde gold voor Québec, de hoofdstad van de gelijknamige provincie. De enige nog omwalde stad van dit continent kon eveneens een doorsnee Bretoense of Normandische stad zijn. Het historische centrum, gedomineerd door het statige Château Frontenac, is relatief klein, maar bevat veel gebouwen die het verhaal van de stad brengen. Hoewel men ons ten overvloede duidelijk maakte dat we in Québec (én Canada) zijn, voelt het vertrouwd aan. De Bretoense pannenkoek, het schattige Frans van de gids in het parlement van de provincie, de Rue Saint-Jean: een schitterende dag.

» Ons relaas: volgt

2. Budapest

29-31 januari 2010

Dit was een pure gok. Wizz Air vloog heel goedkoop op Budapest en er was een mooi parlement: meer wisten we niet van de stad toen we die koude januariavond op Ferihegy Airport landden. Nimmer wist een stuk onbekend Europa in dermate korte tijd meer indruk te maken: anderhalve dag Hongaarse hoofdstad deed ons élke minuut van de ene verwondering in de andere vallen. Waarom wisten we er zo weinig van? Waarom gaan we met z’n allen naar Parijs, Londen en Rome, maar niet naar Budapest? De stad mag dan wel een halve eeuw verboden terrein zijn geweest, ze past heus wel in het rijtje van grote Europese hoofdsteden.

De zaterdagse sneeuw maakte het nog zoveel idyllischer. De bijwijlen veertig centimeter dikke laag dempte het geluid. Sprekende stiltes: in alle rust van op Varhegy, in Buda, naar de bruggen over de Donau kijken is goed voor het gemoed. Ze mogen er zijn, want zowel de Szabadsag Hid als de Lanchid zijn stuk voor stuk meesterwerken. Het parlement stak in de mist, maar is desalniettemin een indrukwekkend gebouw. De knusse trams die langs de oevers van de rivier voorbijtuffen maken het nog zoveel leuker.

Je hebt er alles wat een metropool behoeft: een grote overdekte markt met Nagycsarnok, een prestigieuze avenue met de Andrassy Ut, de oudste metro van het vasteland, legendarische koffiehuizen (onder meer Gerbeaud op Vörösmarty Ter), talrijke spa’s (zoals Széchenyi), grote musea op Hösok Ter etcetera etcetera. Centraal-Europese trots meets Franse grandeur: we spaarden de superlatieven niet. Zonder Wizz Air hadden we het misschien niet meteen ontdekt. Ronduit een voltreffer van formaat waar we geen genoeg kunnen van krijgen. Budapest for President.

» Ons relaas

1. Chicago

8-11 mei 2010

Iemand moet met de eer weglopen. Budapest was majestueus, maar het is na lange deliberatie uiteindelijk toch Chicago geworden. We waren er in 2008 al eens geweest en hadden bij die eerste, summiere kennismaking al met veel lof over de stad gebadineerd. Een grondiger onderzoek bevestigde ons aanvankelijke oordeel. Het was de plaats waar dit jaar ons bezoek aan de States en Canada begon: tien uur vliegen vanuit Parijs naar de op twee na grootste stad van het land (enkel New York City en Los Angeles doen beter) had ons geradbraakt, maar dat briesje van over Lake Michigan maakte bij aankomst zoveel goed. Michigan Avenue is Fifth Avenue niet, maar de benen strekken langs de kilometerslange laan is de beste remedie om een jetlag te verwerken. ‘s Ochtends nog aan Place de l’Etoile, in de vooravond langs Grant Park wandelen: het leven is mooi.

Chicago is geen eeuwenoude stad. De windy city moet het voornamelijk van haar moderne architectuur hebben. Vorige keer zagen we de skyline vanuit de Willis Tower – de hoogste wolkenkrabber van dit land – maar van op de top van het John Hancock Center is het zowaar nog indrukwekkender. New York mag het icoon zijn, Chicago is het laboratorium: hier kreeg de moderne wolkenkrabber zijn identiteit. De voorbeelden zijn legio. Anderhalf uur had het bootje nodig om van op Lake Michigan en de Chicago River bij elk torentje kort stil te staan. Typisch Amerikaans, enigszins oppervlakkig, maar ten zeerste uitnodigend om meer over deze stad te gaan lezen. Het walhalla voor liefhebbers van dit soort architectuur.

Daar blijft het uiteraard niet bij. De collecties van het Art Institute en het Museum of Contemporary Art zijn bijzonder interessant omdat ze ons de werken van de Amerikaanse tegenhangers van Europese meesters tonen. De Van Gogh’s, Monets, Manets en consoorten hadden ook hier concurrenten, maar jammerlijk eurocentrisme doet het oude continent doofstom blijven voor hun werken. Het is ietwat tragisch om zo ver te moeten reizen om dit te zien. Genieten deden we des te meer; ook van de artiesten die wel aan de andere kant van de oceaan bekend raakten. Edward Hopper’s Nighthawks kunnen we onmogelijk uit ons geheugen wissen. Gelukkig maar.

Hiermee willen we meteen een lans breken voor Chicago. Niet de meest voor de hand liggende bestemming en tot de verbeelding sprekende naam, maar vergis u niet: eens je er geweest bent wil je er graag terug. Probably the coolest city of the United States.

» Ons relaas: hier, hier en hier.

Eervolle vermeldingen

En toch passeerden we nog in andere illustere en minder illustere oorden. Tijdens de lange rit van Antwerpen naar Berlijn maakten we een tussenstop in Hannover. Der Spiegel stelde zich ooit de vraag of dit de meest saaie stad in Duitsland was en dat wil wel iets zeggen. Het was mooi om een uurtje in de Altstadt rond te wandelen. Trier en Münster zijn dan weer dichtbij: kleine typisch Duitse uit de kluiten gewassen provinciesteden met hun eigen verhaal. In Stuttgart zagen we dat Zuid-Duitsland rijk moet zijn. Milaan valt dan weer duidelijk buiten de prijzen: behalve de echt wel schitterende Duomo waren we toch wat ontgoocheld. Aan de andere kant van de oceaan vonden we tijdens de stops in New York City en Washington DC wat we ervan verwachtten. Beide steden zijn op deze website al uitgebreid aan het woord geweest, zodat het wat nutteloos is om er extra letters aan vuil te maken. En Atlantic City? Daar zijn we nooit geweest. Of toch: de geplande strandpauze op onze tocht door het noord-oosten van de USA en Québec viel letterlijk in het water. Bij regenweer is dit flauw afkooksel van Vegas niet meer dan een roversnest waar meelijwekkende Amerikanen hun weinige centen opgokken. Een degoutant oord aan de kust van New Jersey. De Atlantische Oceaan beukte woest op de dijk in: het was alsof de natuur ons wou beletten om ook maar één stap in de casino’s te zetten. Dat deden we toch, maar dan om de tijd met Corona’s te doden. Het was onwezenlijk: gokken of drinken. In Atlantic City was er gewoon geen alternatief, want lezen in een louche prefabhotel zonder degelijke lobby was evenmin een optie. We waren wat blij dat er de volgende ochtend een Greyhound richting Philadelphia op ons stond te wachten. U kan het al raden: 2010 was een fantastisch jaar.

Vijftien om te zien weergeven op een grotere kaart

Istanbul raakte haar aureool van grens tussen beide hemisferen nooit kwijt. Niet toevallig was het de terminus van de legendarische Orient Express. Het Sirkeci-station is een kopstation: hier rijdt de trein niet meer verder en eindigt Europa. Je bent letterlijk aan de brug naar het Oosten. De glorietijd van de luxetrein ligt al weer een tijdje achter ons, maar nog steeds is het mogelijk om symbolisch van het Westen van het Westen naar het Oosten van het Westen te sporen. Aan de voorgevel herinnert een oude locomotief in een verloren hoekje aan dat roemrijke verleden. Degelijk Duits materieel: Locomotivfabrik Kraus & Cie uit München staat fier op de romp van de old-timer te lezen.

Chronologie

Als de passagiers van de Orient Express het Sirkeci-station buitenwandelen stonden ze aan de voet van de oude omwalde stad. Op de heuvel, in het stadsdeel Eminönü, kijken de Grote Drie fier op de rest van Istanbul toe. Het Topkapı (1), de Hagia Sophia en de Blauwe Moskee zijn stuk voor stuk werelderfgoed die samen het complexe verhaal van de stad vertellen.

De Hagia Sophia – of Aya Sofia – brengt het meest respect op voor de chronologie. Vanaf 360 na Christus stond op deze plaats een orthodoxe basiliek, die in 404 na een geschil in rook opging. Een tweede gebouw op dezelfde locatie onderging in 532 een analoog lot, zodat eind 537 de huidige constructie kon worden ingezegend. Keizer Justinianus spaarde koste noch moeite. Het moest indruk maken. De orthodoxe patriarch van Constantinopel kon met een vette vis uitpakken, want de koepel van zijn basiliek haalde, na enkele herstellingen, een hoogte van vijfenvijftig meter. Imposant. Veel later, in 1204 moest hij zijn Huis van God tijdelijk afstaan aan de katholieke collega’s nadat de kruisvaarders dat jaar Constantinopel hadden veroverd. Boudewijn van Vlaanderen werd tot keizer van het Latijnse Keizerrijk gekroond. Zijn opvolgers zongen het uit tot 1261, toen de Byzantijnen opnieuw hun intrek namen in de stad, maar hun nieuwe imperium zou maar 200 jaar meer duren. Kort na 1453 converteerden de Ottomanen de Hagia Sophia in de Aya Sofia-moskee. Ze voegden vier minaretten toe en vervingen het kruis door de halve maan. Na de stichting van de Lekenstaat laïciseerde Atatürk de Aya Sofia (1934). Sindsdien is het een museum. De geschiedenis van deze kerk-moskee illustreert bijgevolg perfect wie het hier al die tijd te zeggen heeft gehad. De metamorfoses van de Hagia Sophia zijn die van Byzantium, Constantinopel en Istanbul.

Evenwicht

Dit geheugen van de stad heeft haar sporen achtergelaten. Het moskee-aspect domineert uiteraard, maar de christelijke relieken zijn niet verloren gegaan. Je komt binnen langs een oude vleugel van de basiliek. Meer dan een gebinte blijft er niet van over en staat in schril contrast met de immense centrale ruimte. De koepel moet in die tijd inderdaad indruk hebben gemaakt. Door de hoogte en het toenmalige beschikbare bouwmateriaal en -gereedschap is het niet verwonderlijk dat men verschillende pogingen nodig had om de gigantische ruimte te overspannen. De dicht bij de begane grond hangende luchters zijn met een vijftig meter lange kabel aan de koepel vastgemaakt. Bij de conversie naar een moskee werden de vele Christelijke mozaïeken overpleisterd, aangezien de islam alle figuratieve voorstellingen had gebannen. Af en toe kregen Westerse specialisten tijdens herstellingswerken de gelegenheid om de te voorschijn gekomen mozaïeken in kaart te brengen, maar keer op keer moesten ze weer worden overplakt. Nu de Hagia Sophia van haar religieuze functie is ontdaan én de muren in lamentabele staat zijn krijgen de oorspronkelijke decoraties een nieuwe kans. Voor de experts is het balanceren op een slappe koord. Ze moeten een evenwicht zoeken tussen het herstellen van het Christelijke en het Islamitische erfgoed. Zo wordt de geschiedenis eer aangedaan.

Piecemeal engineering

Het Topkapı
– het Kanonnen-poortpaleis – beperkt zich tot het Ottomaanse tijdperk. Mehmed II, die het Oost-Romeinse Rijk het genadeschot gaf, liet op de ruïnes van het paleis van de Keizer een nieuw complex optrekken. Het Yeni Sarayi – het nieuwe paleis, de naam waaronder het Topkapı tot in de negentiende eeuw bekend stond – zou gedurende vierhonderd jaar de residentie en de ambtswoning van de sultan zijn. Verwacht geen grandeur zoals de grote Europese paleizen. Er was geen masterplan, maar eerder piecemeal engineering. Hier en daar werden door de eeuwen heen stukjes bijgebouwd en afgebroken, zodat het paleis een doolhof van gangen en zalen is geworden. De oorspronkelijke structuur is nu nog moeilijk zichtbaar.

Elke bezoeker maakt een entrée langs de majestueuze Keizerlijke Poort, die op zijn beurt toegang geeft tot de Poort van de Groet, waar het Topkapı pas echt begint. Praktische faciliteiten eerst: de keukens waren, hoe kan het ook anders, de grootste van het ganse Ottomaanse Rijk. Dagelijks moest de catering zo’n vierduizend monden vullen en dat vroeg de inzet van pakweg een kwart van de bewoners en staf. Staatszaken werden aan de overkant, in het vertrek van de Keizerlijke Raad besproken. De sultan zelf bracht zijn werkdagen door rondom een derde hof. Het was een deeltijds verblijf, want de overige tijd spendeerde hij in zijn Harem, die nog het best bewaard is gebleven. Je krijgt er als bezoeker waar voor je geld: de Harem vereist immers een extra entreeticket. Gelukkig zelfs, want precies daardoor is het er rustiger. In de andere gedeelten loop je over de koppen. Echt grondig is het allemaal niet te bestuderen. Je blijft wat op je honger zitten. Wie bovendien de Moorse paleizen in Andalusië heeft bezocht is ietwat teleurgesteld, maar dat zegt meer over Al-Andalus dan over het Ottomaanse Hoofdkwartier.

Mekka

Het bleef niet bij het Topkapı. Ook op religieus vlak etaleerden de sultans hun prestige. De Sultan Ahmetmoskee, die Ahmet I in het begin van de zeventiende eeuw liet bouwen, moest provoceren. Door meteen zes minaretten te voorzien daagde Istanbul Mekka uit, want enkel daar had een moskee er zoveel. Hij dreef het uiteindelijk niet helemaal op de spits. Mekka kreeg een extra minaret cadeau. Iedereen tevreden. De moskee kreeg het adjectief Blauw mee omwille van de kleur van de tegels van het interieur, al is dat niet meteen het meest opvallende kenmerk.

Dit was ons eerste echte moskeebezoek, net op het moment dat het vier uur-gebed zou beginnen. Normaliter wordt de moskee dan voor bezoekers gesloten, maar we glipten nog juist door de mazen van het net. Ietwat oneerbiedig, maar de drang om met deze religieuze praktijk kennis te maken was net iets groter. De aanwezige bezoekers werden gedoogd. Ze hadden in deze stad nu eenmaal een rol te spelen. De vrome moslims knielden en baden. Stilte. Vrouwen zaten achteraan, van de mannen gescheiden door die horde toeristen. Maar goed, per slot van rekening gaat het er in de Notre-Dame in Parijs en de Sint-Pieters in Rome ook zo aan toe. Enkel de inhoud is anders.

Op het pleintje voor de Blauwe Moskee bekruipt je opnieuw dat moeilijk definieerbare grensgevoel. Aan de ene zijde heb je een plek voor contemplatie met symbolen en gebruiken die helemaal verschillen van de Joods-Christelijke traditie waarin we zijn opgegroeid. Ze hebben dan wel eenzelfde stam, maar dit is zo, tja, desoriënterend. Het is een beeld dat we enkel van dat andere continent kennen. Aan de overkant zijn we thuis: langs de weg wemelt het van MacDonaldsen, H&M’s en Starbucksen. De sporen van de hypermoderne trams liggen tussen straatstenen die evengoed de Antwerpse Meir konden bekleden. Gele taxi’s doen pogingen om tussen het overtollige straatmeubilair te manoeuvreren. En zie: midden in het plein wordt een Bollywood-movie opgenomen. De Indische acteur moet zijn dito filmgeliefde veroveren. Nog was het niet gedaan. Uit de lucht klonken nog steeds de klanken van de muezzin. Tegenwoordig galmen zijn gezangen uit versterkers die in de ganse oude stad hoorbaar zijn. De eerste keer dat je dit hoort is wel een indrukwekkende ervaring. Misschien van dit plein wel het best Istanbul samen.

My friend

Door haar ligging, geschiedenis en voorspoed heeft Istanbul steeds veel handelaars aangetrokken. De Grote Bazaar, op een boogscheut van de Grote Drie, mag dan wel een beetje tot folklore zijn verwaterd, zaken doet men er nog altijd. Het netwerk van overdekte straatjes werd net na de val van Constantinopel als markt geopend en is één van de grootste in haar soort. Vierduizend winkeltjes proberen langs een zestigtal groot uitgevallen gangen hun waar aan de man te brengen. Meer dan een kwart miljoen mensen dwalen dagelijks door de overvolle tunnels. Vandaag zijn het hoofdzakelijk toeristen en die hebben cash. De handelaars hanteren een eigen stijl. Voor veredelde kitsch vragen ze aanvankelijk astronomische bedragen, maar het is aan de koper om zoveel mogelijk af te dingen. “But my friend, this is not serious. A wallet like this costs a lot more, I don’t gain anything with that price.” Ze kennen de truuken van de foor. Er enigszins bekaaid van afkomen behoort tot onze Bazaar-ervaring. De Kruidenbazaar bevindt zich dan weer helemaal beneden de oude stad aan het water, nabij de Galatabrug en het Sirkeci-station.

De Turken zijn ondernemend. Op elke hoek van de straat is er wel een kruidenier of souvenirshop. Zelfs in de tunnels wemelt het van kraampjes waar de meest uiteenlopende producten worden verkocht. Je moet steeds op je hoede blijven. Veel van wat er te koop wordt aangeboden is namaak. China is hier hét codewoord. Men is heel eerlijk: “China? Yes, China.”. Een iPhone 4 voor tweehonderd euro? Geen probleem. China. Of het ding ook effectief werkt én men het vanuit Californië al dan niet kan traceren is een andere vraag, maar dit soort strepen door de rekening vermijdt u best. In Istanbul is er wel degelijk een markt voor. Het aantal smartphones op trams, bussen of metro moet niet onder doen voor London, Parijs of München. Het is ondenkbaar dat iedereen er hier de courante prijzen voor betaald. We deden in de plaatselijke Media Markt de proef op de som. Officiële elektronica kost in Istanbul evenveel als in België, hoe misleidend de reclamepanelen in het straatbeeld ook mogen zijn.

Galata

Piraterij is uiteraard maar één aspect van het mercantiele Istanbul. In Galata, een stadswijk in het district Beyoğlu, heeft elke specialiteit zijn eigen straat. Met wat verbeelding en veralgemening kan je zelfs een hiërarchie ontwaren. Bovenaan staat de kunst. Op de top van de heuvel, nabij de Galatatoren, vind je de ene artisanale muziekhandel naast de andere. Gitaren, violen en luiten à volonté. Daal je af richting de Bosporus dan passeer je er straten met niets anders dan winkels met dezelfde huishoudelijke voorwerpen. Tientallen huizen met verdiepingen vol luchters. Beneden, aan de rivier, is men dan weer gespecialiseerd in het ruwe materiaal: gereedschap, vijzen, bouwmaterialen en elektrische bedrading. Allemaal ter plekke te koop, opgestapeld tot aan de nok van het pand. Voor het bouwen van een huis kan je in het hart van een miljoenenstad alles vinden wat je nodig hebt.

Toch zwicht ook het lokale Galata voor de grootstad met haar consumptiedrang. Via İstiklâl Caddesi, de Onafhankelijkheidsstraat, is de Galatatoren verbonden met Taksim Square, het voornaamste knooppunt in het centrum van Istanbul. Het contrast met het ‘dorp’ Galata is moordend: een winkelstraat zoals je er in de meest chique Europese steden één vindt. Om het toch nog wat authentiek te laten lijken kan je over de ganse lengte van de avenue een rit op een rustieke tram maken, maar ook dat is louter folklore. Hier gaan de grote ketens met de lyra’s lopen. Gelukkig kan je in de zijstraten in meer gematigde oorden eventjes tot rust komen, want op Taksim Square wacht één grote chaos.

Nationalisme

Het grote plein is helemaal in Turkse vlaggen getooid. De witte halve maan en ster op rode achtergrond doen zelfs de grote lichtreclames verbleken. Iedereen mag het weten: vandaag is het de nationale feestdag. Of toch één ervan, want in Turkije wordt het land op een vijftal officiële feestdagen gevierd: 23 april (Dag van het Kind, herdenking van de eerste zitting van de Nationale Vergadering), 19 mei (Jeugd en Sport dag, ter herinnering aan de landing van Atatürk in Samsun en de start van de onafhankelijkheidsoorlog), 30 augustus (Dag van de Overwinning, op de Grieken in 1922), 29 oktober (Dag van de Republiek, de échte nationale feestdag) en ten slotte op 10 november, want dan wordt de dood van Atatürk overal te lande herdacht. Vijf dagen die in het teken van de natie staan, vijf dagen waarop de vader des vaderlands wordt geëerd. Vijf keer kan de Turkse vlag worden gehesen, voor zover die nog niet permanent wappert. Voor mensen uit een land met bitter weinig natiegevoel komt het allemaal wat vreemd over. Beangstigend zelfs: je zal hier maar eens niet in die vlag geloven. Zo zijn er nogal wat mensen. Twee dagen na deze nationale feestdag pleegde een zelfmoordterrorist een aanslag op Taksim Square, waarbij alleen de dader om het leven kwam. Een Koerd, aldus de versie die de media ter ore kwam. Enkele uren voordien genoten we er nog van een Latte in de lokale Starbucks. Twee uur na de aanslag tuften de duizenden taxi’s en bussen alweer rond Taksim Square. Het leven gaat verder. Toen we die avond in het hotel vroegen of we naar aanleiding van de aanslag extra voorzorgsmaatregelen moesten nemen, was het antwoord kort en duidelijk: “Problem solved.” Alles voor de toeristen.

Inönü

Overal is de natie aanwezig. Zelfs bij het begin van de voetbalmatch Beşiktaş-Sivasspor in het Inönü-stadion wordt de nationale hymne opgevoerd. Vijfentwintig-duizend fans zongen uit volle borst mee. Buitenlanders zijn uiteraard welkom en men vindt het zelfs sympathiek dat we voor hun favoriete ploeg mee supporteren. Voetbal als derde religie na de islam en de natie: als een gesprek nergens heen gaat, dan kan je nog over het voetbal beginnen. Istanbul telt drie grote ploegen: Beşiktaş, Galatasaray en Fenerbahçe. Bij het aanspreken van een taxichauffeur heb je dus twee kansen op drie dat je hem beledigt. Ook de man aan de balie in het hotel was er niet meteen mee opgezet dat we hem voor een supporter van Beşiktaş hielden. Galatasaray!

Voetbal is voor velen een uitlaatklep. Istanbul is zo groot geworden. Omvangrijke suburbs rijzen als paddenstoelen uit de grond. Het chique centrum verbergt de vele anonieme huizenblokken die rondom worden aangelegd. Bij een boottochtje op de Zee van Marmara zie je pas hoe ver de stad aan Aziatische zijde aan het uitdeinen is. Zelfs the sky is hier the limit niet. Zover we kunnen kijken blijven gebouwen opduiken. Op dit moment wonen hier alles samen dertien miljoen mensen op een lap grond die regelmatig door aardbevingen wordt getroffen. De meest recente, in 1999, eiste duizend levens in deze agglomeratie. De vraag of het verantwoord is om de metropool op die wijze verder uit te bouwen is niet eens aan de orde. Het gebeurt gewoon. Met alle gevolgen van dien.

Incontournable

Tot waar reiken de ambities van Istanbul? Er wordt wel eens gefluisterd dat de stad het selecte clubje van New York, Tokyo, Londen en Parijs zou willen vervoegen. Cultureel, politiek en economisch incontournable pogen te worden is een nobel doel. Dat eerste is alvast gelukt: qua erfgoed en historische betekenis moet Istanbul wellicht enkel Rome en Jeruzalem laten voorgaan. Het patrimonium, waarvan we in drie volle dagen maar een héél klein beetje zagen, is ongeëvenaard. Er is echter meer nodig om alle ogen naar de heuvels rond de Bosporus te doen richten. Een stedelijk gebied met zo’n gigantisch bevolkingsaantal leefbaar houden is geen sinecure. De bereikbaarheid van Istanbul is een historisch probleem. Nu al staan er haast constant ellenlange files. Het openbaar vervoer in de kernstad is behoorlijk, zij het niet steeds even makkelijk om te zien welk vervoermiddel je nu dient te nemen. Metro, tram, bus en zelfs funiculaire coveren zowat de ganse stad, maar je moet wel uitzoeken waar en hoeveel keer je dient over te stappen; een overstap vereist overigens een nieuw ticket. Economisch moet Turkije zich blijven bewijzen en ook over het politiek bestel is de discussie nooit ver weg. De bevreemdende kennismaking met de nationale feestdag en het Turks natiegevoel nam weinig argwaan weg.

Die fel bewierookte ontmoeting tussen West en Oost is wél een schot in de roos gebleken. Istanbul is inderdaad het archetype van het begrip grens en daarvoor hoef je niet eens diep te graven. Het Oosten houdt echter niet op aan de grens; deze stad was een voldoende grote amuse-gueule om ons een stapje verder oostwaarts te begeven.

(1) De laatste letter van Topkapı is géén i, maar de Turkse ı (fonetisch: /ɯ/)

Hoewel de stad na de oorlog met veel ijver werd heropgebouwd was het kwaad geschied. In de toekomst zou het oude Warschau nog slechts een verre kopie van het origineel zijn. Bovendien was het nieuwe regime van plan om de Poolse hoofdstad te verfraaien met haar eigen architecturale finesses: een reeks balkvormige huizenblokken ging voortaan de stad omcirkelen alsof ze een nieuwe Duitse invasie moest tegenhouden. Vandaag de dag wonen er nog steeds honderdduizenden mensen in woonkernen die het levende bewijs van die vier verloren decennia vormen. Men kan dus verwachten dat Polen na al die tijd met een totaal verkrachte hoofdstad zit opgescheept. Niets bleek minder waar te zijn.

Communisten

De communisten hebben uiteraard hun stempel op Warschau gedrukt. Zoals in de meeste Oost-Europese steden bleef men ook hier niet gespaard van stalinistische bouwwerken. Het ging niet enkel om anonieme blokken waar mensen moesten samenhokken. Ook de partij kreeg haar hoofdkwartieren in een bepaalde stijl voorgeschoteld. Het PKiN – het Pałac Kultury i Nauki (Paleis van Cultuur en Wetenschap) – domineerde de skyline van de stad. De 237 meter hoge toren behoorde lange tijd tot de hoogste van Europa en vormt de kers op de taart van een complex waar in een gigantisch auditorium onder meer de partijcongressen plaatsvonden. Ondanks het ijzeren gordijn werden in dit cultuurpaleis ook meer wereldse en westerse gasten ontvangen. In 1967 speelden de Stones er als enige rockband in dat decennium aan de andere kant van dat gordijn. Mick en Keith bereikten er echter de Poolse fans niet mee, want alle tickets werden gereserveerd voor partijleden. Naar verluidt was de band in vorm, maar alle uitbundige KP’ers – voor zover die bestonden – werden tijdens het concert manu militari gedwongen terug neer te zitten. Als tegenreactie op de censuur stormden Mick Jagger en co de straat op om de échte fans, die de zaal niet binnen mochten, op singles te trakteren. Those were the days… je zou bijna heimwee krijgen naar de tweedeling nu heroïsche taferelen van illustere bands beperkter en beperkter worden. Achttien jaar later kreeg Leonard Cohen er de kans om drie uur lang zijn oeuvre aan het land te verkopen, maar de Canadees vermeed elke controverse.

Na het verdwijnen van het ijzeren gordijn was er even sprake om het Paleis met de grond gelijk te maken. Het was immers hét symbool van het oude regime. Gelukkig doken langzamerhand andere wolkenkrabbers op, zodat het Paleis niet langer het uitzicht van de stad bepaalt. Vandaag kunnen we het nog steeds beklimmen, want de dertigste verdieping is toegankelijk voor het publiek. Het geeft een uniek panorama over de stad. Cynische Polen vinden dit uitkijkplatform de mooiste plaats van Warschau: je kan er de toren zelf immers niet zien. Tijd heelt echter heel wat wonden. Ondertussen hebben de meeste inwoners van deze stad zich met het gebouw verzoend en blijft het integraal deel uitmaken van het patrimonium van Warschau.

Joden

Na de invasie van Polen begonnen de nazi’s hun plannen voor de jodenvervolging in het land te concretiseren. Hoewel de Wannsee-conferentie pas begin 1942 het definitieve antwoord op het Joodse vraagstuk gaf was men in Polen al lang begonnen met de voorbereidingen. Het grootste deel van de Joodse bevolking van Warschau en omstreken werd al enkele jaren stelselmatig in een getto gedreven. Dat bevond zich net ten westen van de oude stad in een in beslag genomen wijk. Drie jaar lang werden Joden er in vastgehouden en systematisch in bosjes naar het vernietigingskamp van Treblinka gestuurd. Velen werden meteen na hun aankomst vergast of geëxecuteerd. Medio 1943 brak bij de resterende uitgeputte bewoners een opstand uit. Voor de nazi’s was dit de gedroomde aanleiding om het getto helemaal te ontruimen. De grote middelen werden ingezet. Nauwelijks iemand werd gespaard. Het is haast ondenkbaar dat in deze dynamische wijk, waar vandaag moderne huizenblokken, puike wolkenkrabbers en bloeiende bedrijven uit de grond schieten, nog geen zeventig jaar geleden een half miljoen mensen werden geprepareerd om op een industriële wijze te worden afgemaakt. Dit alleen al maakt een bezoek aan Warschau noodzakelijk. De Poolse overheid brengt deze verschrikkelijke feiten voor de bezoeker keurig in beeld. Nooit zal het getto worden vergeten. Net zoals het tracé van de Berlijnse muur in de Duitse hoofdstad met stenen in de grond is vereeuwigd kan je in Warschau de grenzen van het getto volgen. Gedenktekens en plannetjes tonen hoe het er ooit uitzag. Het is tekenend voor deze stad: je kan gewoon niet om de tweede wereldoorlog heen. De horror van de oorlog is nergens zo tastbaar aanwezig als hier. Bijzonder aangrijpend.

Het getto is na de ontruiming dan wel helemaal met de grond gelijk gemaakt, een tweetal pakhuizen zijn om een of andere reden ontsnapt aan het inferno. Vandaag staan ze er nog steeds. Het zijn de laatste zichtbare getuigen van wat hier ooit is gebeurd. De lamentabele staat van de gebouwen maakt het nog zoveel realistischer. De overheid is gelukkig volop bezig met ze te verstevigen, maar hopelijk krijgen ze geen té ver doorgedreven restauratie. Deze gebouwen moeten niet in hun oorspronkelijke staat worden hersteld. In de huidige vorm zijn ze een blijvend litteken van de terreur die hier ooit plaatsvond. Het drama van Warschau is daarvoor te erg geweest.

Groen

De nieuwe wijk in het oude getto en de stalinistische huizenblokken stoppen aan de Marszałkowska, een grote weg en centrale noord-zuid-as van de stad, waaronder de enige metrolijn is gelegen. Het openbaar vervoer wordt hier nog hoofdzakelijk verzorgd door trams en bussen die weliswaar heel frequent de revue passeren. Vanop de Marszałkowska kan je alle richtingen uit. Aan de overkant van de avenue brengen veel Varsovieten hun zonnige zaterdag door in het Ogród Saski, het park van de Saksen. Het groen is omnipresent in de Poolse hoofdstad. Mensen zoeken er verkoeling of willen eventjes hun klamme flat in het zoveelste woonarsenaal verlaten. Parken zijn hier ideale plekken om stoom af te laten en de dagelijkse sleur achter je te laten.

Even bezuiden het centrum ligt nog een prachtig voorbeeld van hoe een park een stad kleur en leven kan geven. Het Park Łazienkowski – park van de koninklijke baden – is een collectie van paleizen, tempels en orangerieën in een klein bos en langs kaarsrechte kanalen. Het Pałac na Wodzie – paleis op het water – is het meest bekende en dateert uit de zeventiende eeuw. Honderd jaar later werd het even de residentie van de koning. Het paleis bevindt zich op een kunstmatig eilandje in een kanaal dat met twee kleine bruggen met het vasteland is verbonden. De bootjes in het meer en de pootjebadende Polen lijken recht uit een schilderij van een pittoreske plaats in het Lake District te zijn geplukt. Het belendende bescheiden amphitheater maakt het zelfs mogelijk om in dit idyllisch kader klassieke stukken op te voeren. De schoenmakers blijven bij hun leest: muziek is de roeping en specialiteit van de Oost-Europeanen. Bij het Chopin-monument speelt een pianist onder een baldakijn werken van de grote meester. Chopin 360°: honderden Polen zitten rond de pianist en genieten van dit zondagse intermezzo. Luidsprekers laten het geluid galmen in de rest van het park. Een audience is verzekerd, want vele gezinnen grijpen elke kans aan om hun warme flat op een zonnige zondag te verlaten. Een parkwandeling is beter dan te smelten op de tiende verdieping van het elfde huizenblok in het twaalfde district.

Ondanks alle romantiek is ook hier het meeste erfgoed niet meer origineel. Dat geldt a fortiori voor het oorspronkelijke stadscentrum, dat verdeeld is in de oude stad en de nieuwe stad. Het zuidelijke Stare Miasto dateert uit de dertiende eeuw en is een bevoorrechte getuige geweest van de bloei en het drama van Warschau. Het centrale plein, Rynek Starego Miasta, was lange tijd de spil van de stad waar het voornaamste handelsverkeer plaatsvond. Bij de heropbouw werden zoveel mogelijk restanten van de ruïnes gerecupereerd. Een steenworp verder, op Plac Zamkowy, staat de Kolumna Zygmunta – een aandenken aan koning Sigmund die de Poolse hoofdstad van Krakau naar Warschau verplaatste – en het voormalige koninklijk paleis. Het spreekt voor zich dat het in alle straten ertussen wemelt van kerken. De Katedra św. Jana – St.-Janskathedraal – is na de verwoesting tijdens de tweede wereldoorlog een stuk soberder heropgebouwd. Het front doet ons denken aan de Marktkirche St. Georgii et Jacobi in Hannover (baksteengothiek). De andere kerken zijn barok van aard, maar, we moeten het in den treure herhalen, het zijn replica’s van wat er ooit stond. Is het stadscentrum van Warschau daarom minder waardevol? De perfect gerestaureerde omwalling van de stad geeft het dan wel een extra artificieel tintje waardoor de non-believers het historische centrum van de Poolse hoofdstad minder kunnen smaken. Je moet inderdaad steeds in het achterhoofd houden dat het ooit zo geweest is, maar dan met andere stenen die door honderden arbeiders in mensonterende omstandigheden werden opgebouwd. Dit is een reconstructie die de perfectie benadert, maar uiteindelijk is ook ons geliefde Ieper op die manier niet naar de geschiedenisboeken verwezen.

Stare Miasto is via de Ulica Freta met de Nowe Miasto verbonden. Echt jong is ze – de totale vernieling en heropbouw tijdens en na de tweede wereldoorlog buiten beschouwing gelaten – niet: al op het einde van de veertiende eeuw was hier een woonkern, zij het als een aparte gemeente. Pas vierhonderd jaar later fuseerde Nowe Miasto met de rest van Warschau, wat onder meer resulteerde in de afbraak van het overbodig geworden stadhuis. Dit stadsgedeelte ontwikkelde zich tot een haast even mooi centrum als de oude stad, maar werd tijdens de tweede wereldoorlog evenzeer met de grond gelijk gemaakt. Gelukkig werd ook hier alles steen na steen heropgebouwd. Kerk na kerk. Het straalt bovendien nog een ander aspect van Warschau uit: net als overal elders is het hier kraaknet. Zelden zo’n propere stad gezien. Ook langs de Krakowskie Przedmiescie, de chique avenue met het presidentieel paleis en de universiteit, is geen vuiltje te bespeuren. Politie des te meer, want de arm der wet lacht hier niet met nozems allerhande. Ze houden terloops een oogje in het zeil bij de treurende aanhangers van Lech Kaczyński, de verongelukte president. Dag en nacht – jawel – bidt men er voor de poorten van het presidentieel paleis. Wenen en bidden.

Warschau is dus best de moeite om een weekend in te spenderen. Er is een goede low cost verbinding en het prijsniveau is er bijzonder aangenaam naar Belgische normen. Een copieuze maaltijd voor twee personen in een van de betere zaken kost hier omgerekend zo’n 35 euro. Wie de Duitse keuken lust zal ook hier lekkere avonden beleven, al moet je ook pikante Hongaarse soep kunnen appreciëren, want die is ruimschoots aanwezig. Kortom, ook culinair heeft Warschau ons kunnen bekoren, al moet je uiteraard bereid zijn grote hoeveelheden naar binnen te werken. De Poolse hoofdstad is desalniettemin een aanrader.

De hoofdstad van Noordrijn-Westfalen ligt nog net ten westen van het Ruhrgebied, maar is zelf omringd door grote bedrijvigheid. De streek straalt dynamiek en ijver uit; de vele autosnelwegen moeten duizenden vrachtwagens dag in dag uit naar hun bestemming brengen. Ook de doorsnee chauffeur kan er zijn hartje ophalen. Hier mag men alle remmen losgooien. Zolang je beheerst met hoge snelheden omgaat mag het opheffen van een snelheidslimiet geen extra gevaar opleveren. De Duitsers leggen alvast discipline aan de dag. Het tegendeel zou ons verwonderen. Als de wet beveelt dat er maximum negentig per uur mag worden gereden, dan zal de oosterbuur gedwee het rempedaal indrukken. Dergelijk ordentelijk gedrag doet ons tegelijk vermoeden dat ongelimiteerde snelheden in België moeilijk te implementeren zijn. Aangeboren lak aan gezag kan bij dit soort fenomenen tot enorme drama’s leiden. Desalniettemin rij je al heel snel het dorp aan de Düssel binnen, maar die rivier verbleekt bij het debiet van de Rijn.

Ondanks het op het eerste zicht anonieme imago staat Düsseldorf bij de ingewijde bekend als een hippe en chique stad. Al een tijdje overigens, want toen Napoleon hier tijdens één van zijn strooptochten langskwam had de man het over un petit Paris. De Königsallee met de Champs-Elysées vergelijken is heiligschennis, maar de laan mag er best zijn. Kleinschaliger en minder iconisch uiteraard, maar de boetieken aan weerszijden van de tweeëntachtig meter brede boulevard kunnen de concurrentie met de Parijse evenknie aan. Het rollend materieel dat de Kö siert overtreft de lichtstad ruimschoots. Veel prestigieuzer is in dit land niet te vinden en dat zegt veel over de status van Düsseldorf in Duitsland. Hier zitten centen. Düsseldorf als geheel écht met Parijs vergelijken is er dan weer heel ver over.

Over het algemeen bevatten Duitse steden heel wat groen. Ten oosten van de Heinrich Heine-Allee – Düsseldorf’s bekendste zoon – is de grote Hofgarten een andere poging om de stad standing te geven. De oorspronkelijke versie dateert uit het einde van de achttiende eeuw, maar werd niet veel later door diezelfde Napoleon verder uitgebreid. Rondomrond spreidt Düsseldorf zijn cultureel patrimonium tentoon. In de Kunsthalle worden high profile-tentoonstellingen met moderne kunst georganiseerd, terwijl het Kunstverein, dat er ook gevestigd is, minder bekende goden in de kijker zet. De K20 Kunstsammlung Nordrhein-Westphalen doet er nog een schepje bovenop, terwijl liefhebbers van het klassiekere werk in het Goethemuseum hun hartje kunnen ophalen. De mooie promenade voor het museum is overigens voorzien van zitbanken die uit TL-lampen zijn vervaardigd. Het past in het artistieke kader. Osram heeft hier gouden zaken gedaan; bij nachte moet dit vuurwerk geven.

Midden in het park etaleert een andere pion de voorspoed van Düsseldorf. Thyssen-Krupp heeft hier in een schitterende wolkenkrabber haar hoofdkwartier neergepoot. Het gebouw bestaat uit drie aparte delen die voor en naast elkaar zijn gepositioneerd. Het is haast onmogelijk om de totale constructie in één shot te vereeuwigen. Grijs, dat wel, maar knap grijs.

Moderne architectuur is vandaag de dag meer het ding waarop Düsseldorf zich profileert. De Medienhafen – een oud dok langs de Rijn – is een mooi voorbeeld van stadsontwikkeling. Dit lijkt wel het tegengestelde van grijs en blok: kleurrijke gebouwen wisselen af met de zilver en witte rondingen van Franky Gehry’s Neuer Zollhof. Het is geen steriele kantoorzone, maar een harmonisch geheel van rationele stadsplanning en originele afwerking dat resulteert in de reanimatie van een verloren gewaand stadsdeel. De oude dokken waren vroeger van de stad afgescheiden door een drukke en vervuilende autoweg, maar nu alle verkeer naar de ondergrond is verwezen bloeit deze buurt weer op. Niet alleen overdag overigens, want dit is ook ‘s avonds en ‘s nachts een hip kwartier geworden. Creativiteit loont.

De 168 meter hoge TV Turm overschouwt de Medienhafen en bij uitbreiding de ganse stad. Uitkijkpunten zijn altijd aangenaam om een zicht op de ganse streek te hebben. Zo krijg je een idee van wat er in de directe omgeving van het centrum te zien is. Kilometers buitenwijken worden afgewisseld met industriële polen. De Altstadt en de buurt van de Kö worden tot ware proporties herleid. Dat rijke Düsseldorf is omzoomd met een brede buffer van middenklassewoningen en blokkendozen. Ze scheiden de stad van het embryonale Ruhrgebied. De overkant van de meanderende Rijn lijkt dan weer een stuk exclusiever, maar die buurt wordt op de hielen gezeten door de grote luchthaven van de stad. Heel in de verte zien we – al is hiervoor een koen oog vereist – de twin towers van de Dom van Keulen, terwijl in de schaduw van de Turm de bizarre vorm van het parlement van Noordrijn-Westfalen te vinden is. Op de grond merk je daar weinig van, maar vanuit de lucht is het een ingenieuze constructie. Ondanks het feit dat Düsseldorf een typisch Duitse grootstad is kan ze met haar moderne architectuur een nieuw publiek aanboren.

Dat jonge publiek is dan wel van een heel diverse pluimage. In de Altstadt mixen bobo’s en yuppies zich met een, tja, minder exclusief volk. Het leek wel alsof Tokio Hotel in town was. Een onuitputtelijke stroom would-be gothics trok op met neo-gabbers en snotneuzen die een oom met punkerverleden hebben. De processie van de wansmaak trok die namiddag door het al bij al kleine historische centrum van Düsseldorf. Marginaliteit troef. De beau monde van de Königsallee leken plots wel heel ver weg. Dit was niet meer om aan te zien. De dames en heren hadden de gemiddelde leeftijd van vijftien lentes bereikt. Wellicht was het van voorbijgaande aard – een deel van hen worden burgerlijke Duitsers met BMW – maar het trieste vertoon was weinig appetijtelijk. De Altstadt bezoekt u best niet op zaterdagnamiddag. Je moet het patrimonium immers met iedereen delen.

Had Napoleon het dan niet bij het rechte eind? We moeten ons behoeden voor anachronismen. Ons beeld van Parijs en Düsseldorf anno 2010 komt niet overeen met hoe het twee eeuwen geleden in realiteit was. Maar toch: ondanks het verdienstelijke Düsseldorf liggen beide steden mijlenver uit elkaar. Ce n’est pas Paris quand même.

Stockholm is aan het water gelegen en bestaat uit diverse eilanden en eilandjes die door bruggen en ferry’s met elkaar zijn verbonden. De stad heeft van de scheepvaart haar dada gemaakt. Veel, maar uiteraard niet alles, draait rond het water. Toch is het een element dat de stad haar typische structuur geeft. We onderscheiden een aantal kwartieren: Gamla Stan, het centrale eiland en historische centrum; Centrum vormt het noordelijke en nieuwe gedeelte van de stad, terwijl Södermalm in het zuiden een ander idee geeft van het moderne Zweden. De (schier)eilanden Blasieholmen, Skeppsholmen en Djurgarden in het oosten zijn het sluitstuk van het gedeelte van de stad dat we bezoeken. Blasieholmen en Skeppsholmen huisvesten een aantal musea terwijl Djurgarden een park en, voor wie hier tuk op is, een omvangrijke zoo omvat, maar het spreekt voor zich dat wij in het koudere Zweden niet op zoek zijn naar tropisch vee.

Gamla Stan is niet bijzonder groot, maar maakt de bezoeker meteen duidelijk dat hier écht wel iets te zien is. Aan het koninklijk paleis – het Kungliga Slottet – is de zaterdagse wisseling van de wacht weliswaar mooi en trekt het militair vertoon heel wat kijklustigen, maar het is vooral entertainment waar u als toerist weinig aan hebt. Het zou ietwat ongepast zijn om een eerbetoon aan de grote Zweedse natie te vergelijken met de parade van Sneeuwwitje in Disneyland. Soms moet je shockeren om de aanbidders van voorbijgestreefde folklore met beide voeten op de grond te zetten. Voor dit soort toerist willen wij niet versleten worden.

Het Zweedse parlement – het Riksdagshuset – is des te interessanter. Op een ordinaire zaterdag kunt u er uitgebreid kennis maken met de Zweedse democratie. Hoewel elk parlement in de westerse wereld grotendeels dezelfde elementen bevat hebben ze elk hun particulariteiten. Plenaire zalen, patio’s en commissiezalen vinden we ook in ons Paleis der Natie, maar het waren vooral de politieke gebruiken in Zweden die onze aandacht trokken. Onze uitmuntende gids, een viking met halflang grijs haar, liep hoog op met het Zweedse streven naar transparantie. Het publiek – de inwoners van dit land – kan alle briefwisseling van de uitvoerende macht, net aan de overkant van de gracht, inkijken nog voor de regering de enveloppe opent. Of het er ook in de praktijk zo open en bloot aan toe gaat blijft een open vraag, maar men is hier blijkbaar wel in staat om op een geloofwaardige manier ten minste de schijn van complete transparantie te geven. Een ander fundamenteel verschil betreft de verloning van de soevereine volkswil en de samenstelling van het parlement. Tussen de vijfhonderdtal volksvertegenwoordigers bevinden zich hoogstens een handvol juristen. De parlementaire wedde is in vergelijking met de advocatuur of de private sector relatief laag en, aldus onze gids, bijgevolg kiezen ze zelden voor een politieke carrière. Mensen van ander allooi vullen het halfrond. Dit métier is vooral populair bij leerkrachten én verplegers of verpleegsters. Jawel. Of het mindere verschil qua verloning hier voor iets tussen zit kunnen we niet met zekerheid stellen, maar het doorsnee parlementslid heeft toch wel een ander profiel als bij ons. Bovendien, als het parlement in reces gaat, neemt men de oude taak weer op. Zo keren sommige verpleger-parlementsleden in de zomermaanden eventjes terug naar de ziekenhuisgangen.

Op de werkvloer wordt enkel het Zweeds gebezigd, maar desalniettemin heeft het land zes officiële talen. Naast het Zweeds kregen ook het Sami (de taal van de Lappen), het Fins, het Meänkieli, het Romani én het Jiddisch een officiële erkenning. Bovendien heeft de gebarentaal een speciale status. Opnieuw moet onderzoek uitmaken in hoeverre deze openheid zich ook in de werkelijke wereld realiseert. Toch zijn er in Zweden een aantal markante fenomenen waarmee men zich van de buitenwereld wil onderscheiden.

Gamla Stan heeft niet alleen officiële gebouwen en pittoreske straatjes. Een aantal religieuze gebouwen domineren de skyline van het eiland. Het belang van de Storkyrkan – de kathedraal van Stockholm – is moeilijk te overschatten. Van hieruit verspreidde Olaus Petri de boodschap van Luther over het ganse koninkrijk. Dat werd uiteindelijk de Svenska kyrkan, een staatsgodsdienst. Je liep maar best recht in het lijntje, want andere godsdiensten waren tot op het einde van achttiende eeuw verboden. Het duurde zelfs tot 1860 voordat je je tot een andere godsdienst kon bekeren. Aan dat kunnen hing dan weer een moeten vast: je moest je na het afscheid van de Svenska kyrkan effectief tot een andere confessie wenden. Atheïsten kregen het in Zweden dus hard te verduren, want het is pas sinds 1951 dat je je straffeloos buiten elke godsdienst kon plaatsen. In België hadden vrouwen eerder stemrecht dan dat mannen zich in het transparante Zweden openlijk als atheïst pur sang konden profileren.

De Tyska Kyrkan – de Duitse kerk – herinnert aan de periode waarin de invloed van de gelijknamige Europeanen op Stockholm bijzonder groot was. In de vijftiende eeuw had de Hanze – een groot handelsnetwerk in Noord-Oost-Europa – een haast totale controle over de havens aan de Oostzee. Lübeck, de rijke Duitse Hanzestad, was één van de steden die voor Stockholm’s welvaart zorgden en haar centrum stond overigens model voor de indeling van Gamla Stan. Vandaag telt deze Duitse kerkgemeente in de Zweedse hoofdstad nog een tweeduizendtal leden.

Het Stortorget, het centrale plein van Gamla Stan, wordt gedomineerd door de beurs. In 1990 hield alle financiële activiteit hier op te bestaan en vond de Zweedse Academie op de bovenverdieping haar stek, terwijl het Nobelmuseet de onderste in beslag neemt. U kunt er de geschiedenis van de gelijknamige prijs bewonderen, maar ze worden hier niet uitgereikt. Zoals we vorige maand al konden zien krijgt de laureaat van de vredesprijs de onderscheiding in het stadhuis van Oslo toegekend. De andere decoraties en de diners vinden plaats in het stadhuis van de Zweedse hoofdstad.

Aan de overkant van het water, ten zuiden van Gamla Stan, start Södermalm met een wel erg rare constructie, Slussen. Waar ooit een oude sluis alle waterverkeer richting de Oostzee in goede banen moest leiden staat nu een brug en een ietwat vreemd mini-klaverblad. Het kwam er in 1935; in de ruimtes tussen een smalle verbindingsbocht staat voorwaar een rond paviljoen. Het bleek de mobiliteitsproblemen op die plaats de baas te kunnen. Toen reed men in Zweden nog, zoals in Groot-Brittannië, links. In 1967, van de ene dag op de andere, werd men hier verplicht om zich te continentaliseren. Rechts rijden was voortaan de boodschap. Tot grote verbazing van velen kon het klaverblad van Slussen deze transitie probleemloos aan. Merkwaardig, maar na al die jaren zou een grondige opknapbeurt geen overbodige luxe zijn. Hetzelfde geldt overigens voor de grote lift aan het plein, die enigszins Eiffel’s elevador in Lisboa wil imiteren. Het is maar een flauw afkooksel.

In Södermalm zijn een aantal leuke cocktail- en bierbars, maar uiteindelijk mist dit stadsgedeelte karakter. Gamla Stan lijkt plots wel heel ver weg. Een ordinair Amerikaans steakhouse is zowat het enige deftige restaurant waar we onze honger kunnen stillen. We maken niet graag karikaturen van dierbare mensen, maar hier krioelde het opnieuw van échte vikings: kloeke blonde heren met een gestreken gezicht die eentonig haast dierlijke geluiden produceerden. Tussendoor werden de grote steaks aan een hoog tempo verorberd. Het boezemde ons wat schrik in: je weet maar nooit wanneer ze hun hakbijl zouden bovenhalen.

Terwijl Gamla Stan voor toeristen de facto het centrum is heet het kwartier ten noorden van het eiland ook Centrum. Vanaf het tweede deel van de achttiende eeuw werd Stockholm ook in die richting uitgebreid. Vandaag de dag heeft het een duale identiteit: enerzijds zijn er een aantal karaktervolle pleinen en wijken, maar het andere gedeelte blinkt uit in een weinig elegante anonimiteit. Rond de Gustav Adolfs Torg, recht tegenover het parlement en het koninklijk paleis op Gamla Stan, is het ministerie van buitenlandse zaken gevestigd in het statige Arvfurstens Palats, een schoolvoorbeeld van de zogenaamde Gustaafstijl. Ook de belendende percelen langs de Strömgatan huisvesten regeringsorganen en vormen samen het Rosenbadcomplex, waarvan één van de kantoren de lokale Zestien is. Het is alvast een meer lyrische naam om de ambtswoning van de eerste minister te benoemen: het was vroeger een badhuis waar je, toepasselijk, een rozenbad kon nemen. De Zweden mogen dan al een koel imago hebben, de namen van hun instellingen geven hen wel een gecultiveerd cachet. Ook de Kungsträdgarden, de vroegere moestuin van de koning, bezit stijl en charme en is een ruim plein met mooie, maar, zoals op zoveel plaatsen in Scandinavië, vooral dure terrasjes.

Onmiddellijk achter dat vele schoon begint de anonimiteit. De buurt van het centraal station heeft een aantal flinke winkelcentra, maar het zijn voornamelijk gebouwen uit de tweede helft van de twintigste eeuw die eerder utilitair dan esthetisch waardevol te noemen zijn. Een aantal grijze boulevards komen op Sergels Torg samen, waar een glazen obelisk al sinds het jaar des Heren 1972 voor wat afwisseling moet zorgen, maar de Zweden slaan de bal hier wat mis. Alles heeft er zijn plaats en het lijkt een buurt te zijn die zijn functie – shoppen – efficiënt vervult, maar er is bij de inrichting weinig creativiteit aan te pas gekomen. Gelukkig wordt Sergels Torg ‘s avonds mooi verlicht en kunnen de hongerigen zich er in de laatste geopende McDonalds te goed doen aan urban meals. Ook hier viert het fastfood een hoogmis, al moet het gezegd dat de gele M veel dominanter aanwezig is dan onze geliefde Burger King. Bovendien domineert hier een tegenhanger van Starbucks de koffiehuizenmarkt: Wayne’s Coffee. Geen grande vanilla latte’s in Stockholm. Spijtig.

We mogen dit stadsgedeelte echter geen onrecht aandoen. Dit is de Noordwijk niet. Tussen de blokkendozen zitten ook een aantal meer inspiratievolle moderne artefacten, waarvan de Kungstornen een goed voorbeeld zijn. Deze twin towers sieren Kungsgatan, een nieuwe grote avenue die in pure Amerikaanse stijl het ene stadsgedeelte (Hötorget) met het andere (Stureplan) moest verbinden. In beide torens zaten ooit restaurants, maar over het algemeen deden ze als kantoorgebouw dienst. De linkse toren wordt door de locals de man genoemd, terwijl de rechtse als vrouw door het leven gaat. Twee blokken verder, parallel aan de Kungsgatan, bevindt zich de Olof Palmes Gata. In 1986 werd hier de toenmalige eerste minister vermoord toen hij van een avondje cinema terug naar huis wandelde. De moord werd nooit opgehelderd.

Stureplan, de wijk waar Kungsgatan naar leidt, is gekend als het duurdere maar ook hippe Stockholm. Het wemelt er van chique bars en prijzige restaurants. In één van die bars meenden we Hans Blix te herkennen, de voormalige minister van buitenlandse zaken én de man die moest zoeken naar de vermeende weapons of mass destruction in Irak. We waren iets te enthousiast over de gebeurlijke Zweed, maar het was nog maar eens een indicatie dat Stureplan voor de beau monde de place to be is. Enkele bescheiden videowalls aan de muren van het plein verklappen dat men hier misschien heimelijk met het idee speelt om er een lokaal Times Square van te maken, maar daarvoor zal men nog wat boterhammetjes moeten eten. De paddenstoel in het midden van het plein – niet meer dan een afdak voor een verdwaalde openbare telefoon – is een betere gimmick om Stureplan op de wereldkaart te zetten.

Naar het noorden van de stad toe ligt in het park Humlegarden de Kungliga Biblioteket (Koninklijke Bibliotheek). Van alles wat in dit land verschijnt moet al sinds 1661 één exemplaar naar deze bibliotheek worden verscheept, zelfs al waren er toen in Zweden nog maar drie drukpersen. De collectie groeit elk jaar met 35.000 volumes aan; sinds 1993 worden ook elektronische publicaties bijgehouden. Dit is letterlijk het geheugen van de natie. Via de Östermalmshallen, een gezellig overdekt marktje, kan je terugkeren naar het Kungliga Dramatiska Teatern, een jugendstil-schouwburg. Op de trappen van het gebouw rusten vele blonde inwoners en inwoonsters van dit land uit in een pril lentezonnetje.

Een gunstige wind bracht ons voor een noenmaal in het Grand Hôtel, het meest chique in zijn soort in deze stad. Elk jaar logeren hier de Nobelprijswinnaars. Het visbuffet is meer dan voortreffelijk te noemen. De zalm is impeccable, de bijhorende akvavit zorgt er voor dat uitbundige lui een gezang zouden aanheffen. Dat zijn de keurige heren en dames in Zweden echter allerminst, zodat we in het Grand Hôtel een statige paasmaandagmiddag konden doorbrengen. Fijnproevers kunnen in dit stadsgedeelte wel degelijk aan hun trekken komen, al is daar een budget voor vereist. Om het kronenverbruik niet te laten escaleren moet u hier stevig uit de doppen kijken.

De kleine (schier)eilandtweeling Blasieholmen en Skeppsholmen herbergen een aantal interessante musea. Het negentiende-eeuwse Nationalmuseum bezit een gigantische collectie kunstwerken uit de voorbije vijfhonderd jaar. Op het moment van ons bezoek was er bovendien een grote tentoonstelling met werken van Rubens en Van Dyck. Skeppsholmen, dat via een kleine brug met Blasieholmen is verbonden, huisvest dan weer het Moderna Museet, dat pas in 1998, toen Stockholm de Culturele Hoofdstad van Europa was, werd geopend. Het Arkitekturmuseet brengt de Zweedse architectuurgeschiedenis in beeld.

Vijfenveertig seconden ferry brengen u vanuit Skeppsholmen bij hét pronkstuk van deze stad. In het Vasamuseet liggen de restanten van de Vasa, het prestigieuze koninklijke oorlogsschip dat het welgeteld 1300 meter uithield. Op 10 augustus 1628 kapseisde de Vasa en sleurde meteen 50 opvarenden de dood in. Het doet een beetje aan de Herald of Free Enterprise denken: via de poorten voor de kanonnen kwam er water in het schip binnen, met de bekende gevolgen. De toekijkende menigte, waaronder heel wat buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders, konden alleen maar akte nemen van het drama. Pas in 1956 werd het schip teruggevonden, gelicht en na zeventien jaar restaureren in 1990 in een modern museum geplaatst.

Twee en een halve dag Stockholm aan een gezapig tempo zijn zeker niet voldoende om de stad grondig te bezoeken. Er blijven nog te veel musea over om een volgende keer te inspecteren. Ook de gebieden rondom de stad, zoals het kasteel van Drottningholm en de eilandjes in het oosten kunnen u enkele dagen zoet houden. U kunt hier zeker een midweek vullen. Stockholm is geen wereldstad, maar wel een mooie hoofdstad van een interessant land met een rijk erfgoed. De combinatie van een uitgebreid historisch patrimonium en een maritieme cultuur zorgen er voor dat u zich in Stockholm niet verveelt. Bovendien leert een bezoek aan Scandinavië dat dit een wel heel apart stukje Europa is waar men een bewonderenswaardige levenswijze hanteert. Een heel klein beetje een andere wereld…

De Noorse hoofdstad Oslo is met Ryanair vanuit Charleroi vrij eenvoudig te bereiken. De Ierse maatschappij vliegt niet op Gardermoen – de voornaamste luchthaven van de stad – maar op Rygge, een oude militaire basis waar sinds kort de burgerluchtvaart haar intrede heeft gedaan. Na elke landing rijden shuttlebussen van daaruit op en af richting hoofdstad om een nieuwe lading toeristen op hun bestemming te brengen. Geen eivolle TEC-bussen, maar comfortabele coaches.

Vanuit de lucht is de wereld toch bijzonder mooi. De Noorse fjorden tekenen zich duidelijk af. Ze zijn begin maart nog allemaal netjes ondergesneeuwd. Het is best indrukwekkend. We genieten er van, tot we te horen krijgen dat landen op Rygge voorlopig uitgesloten is. Hoe helder de lucht op enkele kilometer hoogte ook is, beneden zit het potdicht. Een zichtbaarheid van een kwart kilometer was niet voldoende; de Boeing had minstens zeshonderd meter nodig. Dan maar rondjes draaien. We apologize for this delay. Na een half uur ondernam de piloot een eerste poging om het toestel aan de grond te zetten. De landing verliep naar behoren. We zagen de bomen al onder ons door passeren toen de motoren plots op volle kracht het vliegtuig terug de lucht instuurden. “As you probably have noticed, we’re not able to land at Rygge.” Een tweede poging werd overwogen; lukte ook dat niet dan vliegen we naar een andere luchthaven. Uiteraard niet naar Gardermoen – Ryanair betaalt geen hoge landingsrechten – maar naar Sandefjord-Torp, aan de overkant van het fjord waaraan Oslo gelegen is. Feilloos stonden we daar met beide voeten aan de grond. Zo’n gigantisch lange landingsbaan hadden we tot nog toe niet gezien.

Sandefjord bevond zich op twee uur sporen van de hoofdstad. We waren des te gelukkiger dat we in ons etmaal Noorwegen toch nog iets van het platteland te zien kregen. De kennismaking met de Noorse Staatsspoorwegen (Norges Statsbaner, NSB) zou zonder meer een reality check zijn voor mensen die de NMBS als summum van openbaar vervoer op rails aanzien. Hier geen norse conducteur als u een kaartje op de trein koopt; men vraagt er geen toeslag op het al bij al prijzige ticket. Er zijn koffieautomaten op de trein en de wagons zijn comfortabeler en stabieler dan een Thalys. Voor frequente gebruikers van het spoor is dit een quasi-paradijs.

Eén ding overheerst de mooie fjorden en heuvels: sneeuw. Wellicht blijft het ijzige goedje hier de ganse winter liggen. We zien dan ook geen fietsers in het straatbeeld, maar wel mensen die zich met ski’s van huis tot huis voortbewegen. Moeten ze eventjes met de trein op en af naar het dichtstbijzijnde centrum, dan nemen ze de planken gewoon mee. Geen fietsen op de trein, maar ski’s do the job. Je hebt in Noorwegen bijgevolg écht wel het idee dat je in een andere wereld terecht gekomen bent. Overal is het even proper. De treinen rijden klokvast. Ons exemplaar had als eindbestemming Lillehammer – Olympische Winterspelen 1994 – en zal daar zonder enige vertraging zijn aangekomen. Als onze horloges de atoomklok benaderden, dan konden we op basis van deze ene ervaring wel stellen dat pendelen hier voorwaar aangenaam is. We zagen andere voorbeelden.

Het Sentralstasjon bevindt zich in het hart van de stad. Mooi, modern en met een food court waar ook de ondertussen legendarische Burger King opduikt. Omdat de markt der verzadigde vetten in België zelf verzadigd is – Quick en McDo delen de lakens uit – wordt dit soort lekkere brij ons ontzegd. De experts zullen wellicht beamen dat de kwaliteit van de Double Whopper (of Triple Whopper, zo u wil) het niveau van de Big Mac en Giant ver overstijgt; zowel broodje, vlees als frieten zijn ongeëvenaard, al zijn we er ons terdege van bewust dat het gebruik van superlatieven in deze een verkrachting van het concept keuken inhoudt. Alle gekheid op een stokje: de kennismaking met het culinaire Noorwegen kon erger. Fastfood blijft een interessant fenomeen dat tegenwoordig in alle hoeken van dit continent kan worden bestudeerd.

In Oslo kan je met een weekendticket twee dagen lang van alle vormen van openbaar vervoer gebruik maken. Dat is hier bijzonder uitgebreid: metro, tram en bus zorgen er voor dat een verplaatsing in deze al bij al kleine hoofdstad een sinecure is. Zo is het schiereiland Bygdøy, aan de andere kant van de baai, makkelijk te bereiken met de klokvaste bus. Tijdens de rit van een kwartier passeren we een aantal grote bezienswaardigheden: het parlement (Storting), het plein rond de Karl Johans gate (mét Hard Rock Café) en het koninklijk paleis, terwijl we een glimp opvangen van de twin towers van het stadhuis.

Bygdøy staat bekend als museumeiland. Midden in een residentiële wijk met ambassades en villa’s van de lokale CEO’s, de nobilitas en de patriciërs zijn een reeks hotspots gevestigd. In het Vikingskipshuset staan enkele wereldberoemde gerecupereerde snekken. Van buiten uit lijkt het gebouw op een oude kerk, maar dat is het niet. Het werd in de jaren twintig speciaal voor dit patrimonium opgetrokken. Binnenin is het Osebergskipet veruit het meest bekende en intacte exemplaar. In 1904-1905 werd het door een Noorse en een Zweedse archeoloog opgegraven en bewaard voor het nageslacht. Zonder meer werelderfgoed. Vooral de lengte valt op. Het moet een huzarenstuk zijn geweest om dit in het tweede deel van het eerste millennium te hebben gebouwd. Bovendien zijn de ornamenten van een bijzonder hoog niveau. Enkele snekken zijn niet helemaal kunnen worden gerestaureerd, maar het neemt niet weg dat het Noors-Zweedse team schitterend werk heeft afgeleverd.

Dit is een natie die het van het water moet hebben. Erfgoed van de ene Scandinavische legende ligt er naast het andere. Een eindje verderop, aan het uiteinde van het schiereiland, worden zowel Thor Heyerdahl (1914-2002) als Roald Amundsen (1872-1928) eer aangedaan. Beiden schreven geschiedenis waar men tot op de dag van vandaag overal ter wereld naar opkijkt. Heyerdahl was ervan overtuigd dat de Polynesiërs afkomstig waren uit Zuid-Amerika en niet, zoals de gangbare theorie, uit Azië. Met andere woorden: de zeereis van de eerste bewoners verliep niet van west naar oost, maar van oost naar west. Dat wou hij bewijzen door met een vlot vanuit Peru naar Polynesië te varen. De Kon-Tiki, genoemd naar de zonnegod van de Inca’s, zwalpte in 1947 in 101 dagen van Callao, de haven van Lima, naar Raroia in de Polynesische Tuamotu-archipel. Quod erat demonstrandum, maar antropologen en etnografen waren niet overtuigd. Ze bleven zweren bij de Aziatische piste en beweren daar aantoonbare argumenten voor te hebben. In academische kringen wordt Heyerdahl’s theorie dan ook vergeleken met het geloof in het bestaan van Atlantis. O ironie: Thor Heyerdahl’s avontuur wekte een wereldwijd enthousiasme voor antropologie en etnografie op en dat bracht voor diezelfde academici brood op de plank. Waren we wat vroeger geweest, dan konden we de Kon-Tiki met eigen ogen hebben gezien. Een muur en een gesloten deur stonden in de weg.

Aan de overkant van het plein ligt de Fram, het schip waarmee Roald Amundsen naar de Zuidpool voer. Hij was de eerste man die de Zuidpool ook effectief bereikte; daarna ondernam hij een expeditie naar de Arctische pool en kwam ook daar aan. De man had voor deze tochten ervaring opgedaan bij de, jawel, Belgen. Hij was één van de mensen aan boord van de Belgica, waarmee Adrien de Gerlache in 1897 naar Antarctica trok. Amundsen kwam aan zijn einde toen hij bij een reddingsactie tijdens een latere expeditie met een vliegtuig ergens in de Barentszzee crashte. Lichaam noch vliegtuig werden ooit gevonden. De Fram is alvast goed bewaard. We konden er even een blik op werpen, maar toen zei de dame aan het loket dat ook hier de sleutel zou worden omgedraaid. Het was vier uur in de namiddag. In Oslo moet je er in het weekend vroeg bij zijn. Onze vierentwintig uur in deze stad waren niet genoeg om aan dit criterium te voldoen.

Het koninklijk paleis, dat sober oogt, dateert uit de eerste helft van de negentiende eeuw. Het is de ambtswoning van de Noorse monarch waar de gebruikelijke geplogenheden van een vorst plaatsvinden: banketten, officiële ontvangsten én gastenverblijf voor bezoekende staatshoofden. Harald V en zijn zoon Haakon, die al twee keer de rol van supersub opnam, overschouwen vanuit hun paleis het centrale plein van de stad, dat zich uitstrekt tussen de Karl Johans Gate en de Stortingsgata. Ondertussen passeren we nog de universiteit van de stad, waar de ijskegels het levende bewijs van de kou vormen. Het Nationaltheatret, aan de overzijde, liet in 1899 voor het eerst een stuk op het publiek los en volgde het Christiania Theater op. Dat theater droeg de naam van de stad, want tot 1925 heette Oslo immers Christiania, naar de Deens-Noorse koning Christian IV. De man herbouwde de stad na een brand in 1625 en wou, nederig als hij was, maar een symbolische beloning voor deze daad van barmhartigheid. Vorsten staan nu eenmaal ten dienste van het volk. Christian Kvart, zoals ze hem hier noemden, was wel degelijk een plichtsbewust man: hij stond al van zijn elfde aan het hoofd van het koninkrijk Denemarken-Noorwegen, dat hem van 1588 tot 1648, meer dan 59 jaar, moest verdragen.

Zoals dat in een land met gescheiden machten gaat bevindt de wetgevende macht zich recht tegenover het (ceremoniële) hoofd van de uitvoerende macht. Aan de andere kant van het plein probeert de Storting, het Noorse parlement, bescheiden een plaats in te nemen aan het firmament van de hoofdstad. Echt overtuigend is het allemaal niet. Een theatertje? Een voormalig station? Veel égards heeft het niet. Bovendien verloor de Storting vorig jaar nog wat van zijn charme. Hoewel dit een unicameraal verkozen parlement is, had een vierde van de 169 afgevaardigden zitting in een hogerhuis (Lagting); de overige drie vierden zetelden in het lagerhuis (Odelsting). De taakverdeling was vergelijkbaar met die van onze Kamer en Senaat, maar na verloop van tijd raakte de rol van de Lagting wat uitgehold. In 2007 besliste men om na de verkiezingen van 2009 allen samen knus in het Odelsting te kruipen. Eenvoud siert.

Alfred Nobel, de uitvinder van het dynamiet en stichter van de gelijknamige prijzen, was een Zweed en heeft in Stockholm een instituut met belendend comité. De nobelprijzen voor de chemie, fysica en andere disciplines worden daar toegekend, maar de deliberatie over de laureaat van de bekendste aller prijzen gebeurt door een Noors comité. Op de vraag waarom dit zo is en waarom Nobel überhaupt een vredesprijs heeft ingesteld is geen eenduidig antwoord te geven. Misschien had hij wel enige wroegingen over het destructieve karakter van zijn belangrijkste uitvinding. Naar verluidt zouden de Noren de prijs mogen toekennen omdat ze een minder militaristische traditie hadden dan de Zweden, waarmee ze toen nog een (personele) unie vormden. Tot op de dag van vandaag wordt de Nobelprijs voor de vrede in het stadhuis van Oslo uitgereikt. De twin towers van het zestig jaar oude gebouw zijn groot, maar de hoekige vormen en de rode bakstenen doen ons eerder aan een constructie uit legoblokjes denken. Binnenin proberen de muurschilderingen het geheel wat karakter te geven, maar daar is men niet echt in geslaagd. Toch is het een indrukwekkende zaal waar elk jaar op 10 december de ceremonie voor de verdienstelijke wereldverbeteraar plaatsvindt.

Tussen de jachthaven en de dokken waar ferry’s en ander zwaar materieel aanmeren loont het de moeite om de Akershus-vesting te beklimmen. Het fort dateert uit het einde van de dertiende eeuw en heeft vele belegeringen doorstaan. Christian Kvart maakte er later een renaissancekasteel van, maar dat werd op zich nooit zwaar op de proef gesteld. Tijdens de tweede wereldoorlog werd er geen schot op gelost, maar wel daarbinnen, want er vonden nogal wat executies plaats. Na de oorlog werden er oorlogsmisdadigers berecht en afgemaakt, waaronder Vidkun Quisling, de minister-president van de collaborerende Noorse regering. Quisling is ondertussen een woord voor verrader geworden. Arm nageslacht.

Vandaag is het nog steeds een militair domein. Enkele jonge mannen houden in de ijzige kou de wacht rond het fort, dat er dezer dagen kalm bij ligt. De sneeuw maakt dit oord met een toch wat akelige geschiedenis enigszins gezellig. In aanliggende gebouwen zetelt nu het Ministerie van Defensie, dat zich wellicht hoofdzakelijk bezig houdt met het in het oog houden van Russische onderzeeërs. Dit land haalt haar welvaart uit de gigantische voorraden fossiele brandstof; rijkdom moet je beschermen en daar zullen de Noren wel een heel professioneel systeem voor bedacht hebben. In een keurig legermuseum kan je de geschiedenis van de Forsvaret in woord en beeld herbeleven. Bij het binnenkomen geven gedisciplineerde gepensioneerden aan niet-Noren met plezier uitleg over de armed forces en dat van in de tijd van de Vikings tot op de dag van vandaag. We kunnen ons niet aan de indruk ontdoen dat de kranige zestigers en zeventigers voormalige militairen zijn die heimwee hebben naar hun uniform. Ze doen alvast puik werk voor de geïnteresseerde toerist. Wellicht is ook het verzetsmuseum de moeite waard.

De Noren houden niet enkel vast aan hun verre verleden, aan de genese van een rustige hoofdstad in het noorden, aan hun maritieme helden of aan hun naoorlogse ontwikkeling. Met Akerbrygge kregen oude fabriekspanden de voorbije jaren een nieuwe bestemming, al mist het geheel nog wat spirit om een écht hippe buurt te worden. De nieuwe opera opent de poort naar een Oslo van de eenentwintigste eeuw. Wordt het een tijdperk van rustige vastheid of krijgen we een Dynamic Icebear? Met dit Oslo heeft men alvast een zenuwcentrum en een permanent geheugen van de natie, maar geen uithangbord. Noorwegen is gelukkig meer dan Oslo alleen.

Reiskaart weergeven op een grotere kaart

Het is opvallend dat veel autosnelwegen in Nederland amper twee rijstroken tellen. Men moet maar het openbaar vervoer nemen, zo luidt de redenering. Quod non; alles zit in de Randstad al snel potdicht. De boodschap is duidelijk. Hier woon je best zo dicht mogelijk bij je werk als je van de wagen afhankelijk bent. Sporen is een nog betere keuze, maar dit is uiteraard niet in alle omstandigheden een optie. Woonwijken rijzen bijgevolg als paddenstoelen uit de grond. We zagen het al in Almere, maar ook in Hoofddorp – gemeente Haarlemmermeer – kunnen ze er wat van. Aan de deftige huizenblokken komt geen eind. Hoofddorp is een zogenaamde groeikern: een centrum dat de bevolkingsaangroei van de in omvang toenemende steden moet opvangen. Niet iedereen kan nog in Amsterdam, Den Haag of Utrecht terecht. Hoofddorp, dat pas midden negentiende eeuw ontstond na de drooglegging van het Haarlemmermeer, telt ondertussen 73.000 inwoners en vervult haar taak als groeikern met glans. Een historisch-cultureel centrum hoef je hier dus niet te zoeken, maar die zijn bijzonder dichtbij: Leiden (ten zuid-westen) en Haarlem (ten noorden) zijn maar een boogscheut van Hoofddorp verwijderd.

Richting Leiden passeer je in Lisse, waar het Keukenhof de wereld elk jaar opnieuw toont dat Nederland niet enkel een waterland, maar ook een bloemenland is. Het park met bloemenpercelen is maar een kleine twee maand per jaar open, maar trekt toch honderdduizenden bezoekers. Wat ooit de kruidentuin van een kasteel was, is nu een mega-attractie. Vandaag zien we er nog niets van, want het is nog te koud. De bloembollen zijn nog niet helemaal tot ontwikkeling gekomen. Het Keukenhof mag u niet verwarren met de Floriade, een gigantische wereldtuinbouwtentoonstelling die maar één keer per decennium wordt georganiseerd. De vorige (2002) vond deels in Hoofddorp plaats. In 2012 is Venlo aan de beurt. Voor het Keukenhof moet u maar één jaar wachten.

Anderhalf jaar geleden had al ik een eerste keer kennis gemaakt met Leiden. Er werd over de Leuvense tegenhanger veel goeds verteld en dat bleek ook zo. Op die mooie zaterdag in september hielden we er maar kort halt, maar het loonde de moeite. De stad straalde rust en gezelligheid uit. We waren toen net voor de start van het academiejaar; de jongerenkolonie was nog niet gearriveerd, laat staan dat ze in volle beweging was. Nu was er duidelijk wel meer leven in de brouwerij.

In de toen zo desolate Hortus Botanicus is nu toch wat meer leven. Voor zes euro kunnen we één van de oudste botanische tuinen ter wereld bezoeken. Op het einde van de zestiende eeuw had de universiteit behoefte aan een tuin waar studenten in de medicijnen – zo heten ze hier – geneeskrachtige planten konden analyseren. Er werd actie ondernomen. Men stelde plantkundige Carolus Clusius aan als praefectus horti en die liet meteen al een karrevracht gewassen uit Kreta overkomen, zodat er al snel een aantal vreemde vogels in de Nederlandse turf belandden. Clusius gaf zijn naam aan die eerste tuin, die ondertussen naar de voortuin is verhuisd en, in tegenstelling tot het vervolg, gratis kan worden bezocht. De planten zijn er geschikt zoals in de oorspronkelijke versie, op basis van een plan uit 1594, maar de bestemming van de tuin evolueerde doorheen de eeuwen. Van een puur wetenschappelijk doel werd het meer en meer een botanische tuin waarin het grote publiek planten van over de hele wereld kan bekijken.

In het betalende gedeelte volgen de verschillende tuinen elkaar op. De wintertuin, een grote subtropische serre, toont de bezoeker een uitgebreide collectie kuipplanten uit die gebieden. Verder is er een Japanse tuin én de Victoriakas, die sinds 1872 de Victoria Amazonica herbergt. Deze ‘s nachts bloeiende gigantische waterlelie is het pronkstuk van de collectie. Met de regelmaat van de klok produceert ze in de bloeimaanden elke week een nieuwe bloem. Voor de plantenleken is het waarlijk een uitzonderlijk wonder der natuur.

Leiden is, zoals we op de Zuiderzeetocht al zagen, net zoals zovele andere Nederlandse centrumsteden een netwerk van grachten, brugjes, straatjes, steegjes omzoomd door lichtjes verzakte en hellende huisjes. De haventjes met jachten en minder prestigieuze schepen lenen zich bij uitstek voor amateurschilders die een decor zoeken. Ook professionals overigens: Rembrandt van Rijn werd op 15 juli 1606 in deze stad geboren. Zijn geboortehuis is echter verdwenen. We moeten het met een herinneringssteen in een smaakloos seventies-gebouw stellen, maar zien aan de overkant gelukkig een standbeeld van de man. En kijk: een horde Japanners heeft duidelijk al van Rembrandt gehoord en wil er uiteraard bij worden gefotografeerd. Of doen ze dat bij elk standbeeld? Hun “Please shoot me” begrepen we gelukkig voor hen niet verkeerd. Leiden heeft alvast de boot gemist om nog meer Japanners te lokken. De voornaamste werken van Rembrandt – de Nachtwacht en Het Joodse Bruidje – hangen in het Rijksmuseum in Amsterdam, maar daar kunnen we geen principieel bezwaar tegen hebben. De man bracht nu eenmaal zijn belangrijkste jaren in de hoofdstad door. In Amsterdam was er in de zeventiende eeuw wel meer te beleven dan in de kleine universiteitsstad.

Dit weekend staat politiek Nederland op zijn kop. Balkenende IV is gevallen over de kwestie-Uruzgan en dit op een heel onwelkom tijdstip. Binnen een week worden in Nederland nieuwe gemeenteraden verkozen. De campagne gaat gewoon door. Elke partij heeft hier, net als een marktkramer, een plaatsje in de drukke straten toegewezen gekregen. De ChristenUnie kwamen we als eerste tegen en hun lokale man deed ons uiteen wat er de laatste uren precies was gebeurd. Waarvoor dank, maar het was uiteraard bij de vrienden van het CDA dat we ons oor écht te luister legden. Goed zag het er niet uit. De pandoering was nabij; macht erodeert en daar moet je in de politiek mee leren leven. De jonge Leidense kandidaten lieten hun hoofd niet hangen. Ze gingen wel zien wat er van kwam. Uiteindelijk stemden 4638 Leidenaars voor het Christen-Democratisch Appèl, waarmee de partij één zetel moest inleveren en op vier terugviel. Wethouder Jan-Jaap de Haan, fractievoorzitter Arjen Bonestroo en gemeenteraadsleden Moniek Van Sandick-Sopers en Judith Sandriman zullen de komende jaren de partij in het Leidens stadhuis vertegenwoordigen. Het is overigens opvallend hoe men hier tijdens de campagne nog gebruik mag maken van gadgets. Sinds de wet op de verkiezingsuitgaven is het in België verboden om balpennen, kaartspelen of – Charles Woeste en Paul Van den Boeynants indachtig – worsten uit te delen. In Nederland gaat het lustig verder, al kent men hier niet de uitwassen zoals we die na verloop van tijd bij ons hebben gezien. Zelfregulerende Nederlanders? Ik heb de VVD alvast een kaartspel armer gemaakt. Dat exemplaar kunnen ze ten minste aan niemand anders uitdelen.

Ondanks de broodjes kroket, de legendarische frikandel en de nog meer afgrijselijke saté met pindasaus geven we de Nederlandse keuken nog een kans. Kibbeling is de naam. Het is een gefrituurde vorm van kabeljauw die bijzonder zoutig smaakt en die, indien u het nog erger wenst te maken, aangevuld kan worden met looksaus. Volgens de overlevering is kibbeling een verbastering van kabeljauwwang, als is ze blijkbaar niet steeds van even goede kwaliteit. Als het al kabeljauw is, want Atlantische kabeljauw is ondertussen zeldzaam geworden. Men doet nu beroep om vissoorten van mindere kwaliteit, wat vroeger als een visje voor de kat door het leven ging.

Leiden mag dan nog veel meer in zijn mars hebben, laat u vooral niet te veel enthousiasme opwekken door de Burcht. Wie een oninneembare vesting met kantelen verwacht is er aan voor de moeite. Er zijn dan wel kantelen, maar het geheel is bijzonder klein en is al eeuwen door de stad omgeven. Op ons verlanglijstje staat wel nog een bezoek aan het Academiegebouw, de Pieterskerk en het Museum Boerhaave. Voor een volgende keer.

Ten noorden van Hoofddorp en ten westen van Amsterdam ligt Haarlem, de met 150.000 inwoners op negen na grootste stad van Nederland. De Spaarnestad, genoemd naar de rivier die door Haarlem stroomt, is de thuishaven van monument Boudewijn De Groot en heeft een opvallend Vlaams verleden. Na de overwinning van de Spanjaarden op het einde van de zestiende eeuw trokken veel Vlamingen die de staatsgodsdienst niet genegen waren of op grote schaal handel dreven naar het noorden. Velen vonden in Haarlem een nieuwe thuis; op een bepaald moment maakten de Vlamingen een kleine helft van de Haarlemse bevolking uit. Ze zorgden ervoor dat de linnennijverheid een nieuw hoogtepunt bereikte en droegen ook op cultureel vlak bij. De grote Haarlemse schilder Frans Hals was een kind van Vlaamse immigranten. Hij werd in 1610 lid van een schildergilde – een beroepsvereniging van kunstschilders – en kreeg heel wat opdrachten. Uit de werken van Hals kunnen we afleiden hoe het Haarlem uit de zeventiende eeuw er uit zag. Zijn vele portretten van adellijke families zetten de geschiedenis van de stad in beeld om. In het naar hem genoemde museum zien we een schitterende selectie van zijn oeuvre. Voordat de bezoeker de effectieve collectie Halsen bezoekt krijgt hij op een bevattelijke manier duiding bij de geschiedenis van de stad én de grote Vlaamse invloed. Zo’n goed gedocumenteerd museum hadden we lang niet meer gezien.

De Nederlanders zijn steeds dankbaar geweest voor de Vlaamse bijdrage aan de ontwikkeling van de stad. Zo ontving Haarlem tijdens de eerste wereldoorlog veel Vlaamse vluchtelingen. Of ook Franstaligen werden opgevangen blijft voorlopig een open vraag die meer research vergt. Tot op de dag van vandaag wordt de Vlaamse erfenis in Haarlem in de kijker gezet. De stadswandeling Langs Vlaamse wegen toont u alles van naaldje tot draadje, al zouden ze er nog een Belgisch tintje mogen aan toevoegen. Langs eerder Hollandse wegen in de stad zagen we een gebouw dat een aangepaste kopie van het voormalige omroepgebouw op Place Flagey is. Het heeft natuurlijk niets met het zeventiende-eeuwse Haarlem te maken, maar is architecturaal een pareltje. U ziet het: deze stad hunkert naar een tweede bezoek.

Low cost vliegen houdt weekendtrips naar steden in Europa betaalbaar. We kunnen er maar niet genoeg van krijgen. Vanuit Charleroi vliegt Wizz Air u op menselijke uren naar Ferihegy, de hoofdluchthaven van Budapest, zij het in de low cost terminal. De Hongaren voorzien frequente shuttlebusjes en treinverbindingen tussen de airport en het stadscentrum. Zoals het hoort. Het is alvast een wereld van verschil met de situatie in Charleroi, waar een aftandse TEC-bus reislustigen als sardienen in een blik van het station naar de luchthaven brengt. En vice versa. We mogen ons nog gelukkig prijzen dat er überhaupt een navette is. Low cost wordt in Charleroi effectief aanzien als veetransport. Het contrast tussen de moderne luchthaven en het abominabele en weinig flexibele openbaar vervoer brengt in elk van ons once again de rebel naar boven. Beschaamd over het functioneren van het eigen land. It could have been so much better.

Budapest is zoals zovele grote steden ontstaan rond een rivier. Op de rechteroever van de haast bevroren Donau ligt het oude Buda, terwijl de twin city vanaf de negentiende eeuw sterk in het modernere Pest, op de linkeroever, in omvang toenam. Beide delen bestaan uit diverse wijken of districten (kerület) die op het eerste zicht exotische namen dragen, maar eens je de Hongaarse termen vertaalt klinkt alles veel bekender in de oren. Of beter: laat vertalen, want als niet-Indo-Europese taal is het Hongaars voor niet-ingewijden haast onbegrijpelijk. In Belváros – de “binnenstad” – zijn heel wat historische gebouwen én de typische koffiehuizen te vinden, terwijl in Lipotváros (“Leopoldstad”) het indrukwekkende parlement ligt. Wat later kreeg dit district met Ujlipotváros een nieuw gedeelte. Ten oosten van het eigenlijke centrum van Pest liggen Terézváros (Theresastad), Erzsébetváros (Elisabethstad), Józsefváros (Jozefstad) en Ferencváros (Fransstad). Sommige Hongaarse eigennamen zijn uiteindelijk wél snel te snappen. Het leven kan soms verrassend eenvoudig zijn.

Buda en Pest groeiden sterk naar elkaar toe en zijn verbonden door een aantal imposante bruggen. De stijlvolle stalen Szabadsag Hid – Vrijheidsbrug – heeft een aantal inscripties met een wit Croix de Lorraine op een rode achtergrond. Het is een verwijzing naar Szent Istvan I – Stefaan I – (ca. 975-1038). Istvan breidde het Hongaarse rijk uit en introduceerde er het christendom. Enkele mirakels in de omgeving van de held leverden hem een heiligentitel op. De Erszébet Hid – Elisabethbrug – mist dan weer de charme die je van een brug over de eerbiedwaardige Donau kan verwachten. Het lijkt wel een stalinistisch artefact.

Die Erszébet Hid, herbouwd tussen 1961 en 1964, was gelukkig het enige negatieve architecturale relict van de Verloren Decennia. Meer dan veertig jaar lang was dit een no go-zone waar vreselijke dingen zijn gebeurd. In 1956 was de repressie na een revolte tegen de marionet-van-Moskou-regering, waarin 2500 Hongaren de dood vonden, genadeloos. Sinds 2002 is het Terror Haza (House of Terror) op de Andrassy Ut hier een agressieve getuige van. Na de revolte zat er voorlopig niet meer in dan satelliet van Moskou spelen. De Hongaren waren dan wel hun vrijheid kwijt, maar veel openbare voorzieningen waren wel in orde. Tot op de dag van vandaag. Zo is het opvallend hoeveel publieke toiletten hier zijn. Ook het openbaar vervoer is een luxe. De ondergrondse werkt piekfijn en klokvast, al zijn de treinstellen enigszins gedateerd. De supersnelle roltrappen – u weze gewaarschuwd – lijken recht uit Expo ’58 te zijn gekomen. De metrostations zijn om de vingers van af te likken, maar niet enkel het openbaar vervoer verdient onze bewondering. Ook de manier waarop men voetgangers aan de overkant van een druk kruispunt wil brengen is best vernuftig. Onder het punt waar de wegen elkaar kruisen is een grote open ruimte, die van op elke straathoek met een trap te bereiken is. U wandelt onder de grond naar waar u wil en komt aan de overkant weer boven. Met wat geluk is er ook een toegang tot één van de vele metrostations. U hoeft dus het gevecht met de Lada’s, de resterende Trabantjes en de chique BMW’s en Mercedessen niet aan te gaan.

De mooiste manier om de Donau over te steken is ongetwijfeld de Lanchid (“Kettingbrug”). Het was vanaf 1849 de eerste stabiele manier om de overkant van de rivier te bereiken en werd een symbool van de natie. Makkelijk verkeer tussen de oude en de nieuwe stad gaf een economische impuls en had zelfs een emanciperend karakter: voor het eerst werd de adel op gelijke voet als het gepeupel behandeld. Iedereen moest immers tol betalen om de brug over te steken. Tot dan toe was de adel vrijgesteld van enige vorm van belasting en daar kwam met deze Lanchid verandering in. Het oude Buda had dus een rechtstreekse link naar de moderniteit.

Om het summum van dit oudere stadsdeel – Varhegy – te beklimmen is geen avontuur langs gladde en steile trappen vereist, want een schitterende funiculaire – Montmartre mag terecht jaloers zijn – brengt u onmiddellijk op de gewenste hoogte net naast het Sandor Paleis, de residentie van de Hongaarse president. Vroeger was het de ambtswoning van de eerste minister. Hier pleegde premier Pal Teleki in 1941 zelfmoord op het moment dat de nazi’s door Hongarije marcheerden om Joegoslavië aan te vallen. Vijf maanden voordien had hij nog een vriendschapspact met het land in de Balkan gesloten. Teleki’s pogingen om te weerstaan aan de internationale druk – de Duitsers laten passeren of zelf ophoepelen – mislukten. De passage door Hongarije was al ingezet. De man zag maar één optie. Zelf was hij ook niet onbesproken. Integendeel: onder zijn bewind werden heel wat antisemitische wetten gestemd. Geweld tegen Joden liet hem koud. Zo gaat de man de geschiedenis in.

Voor het Buda Palace, het voormalige koninklijk paleis, was er jammer genoeg geen tijd voorzien, maar een wandeling door het ernstig besneeuwde Varhegy was een waar genot. We zaten ondertussen al aan een dertigtal centimeter en dat werkte als een indrukwekkende geluidsdemper. Er waren nauwelijks rijdende auto’s in het straatbeeld. Iedereen zat knus bij het haardvuur en liet alle geluiden achterwege. Een mooie stad in de stilte: de charme van de winter.

De neogotische Matyas-kerk op het Szentharomsag tér (Plein van de Heilige Drievuldigheid) was al bij al bescheiden. Ze is gebouwd op de resten van een voorganger en is genoemd naar de koning Mathyas. Tijdens de tweede wereldoorlog werd ze ernstig beschadigd en, o ironie, gerestaureerd met hulp van de communisten. De kerk, als symbool van Hongaars patriottisme, werd door het regime gebruikt om de mensen koest te houden. Het was dus niet enkel in Polen dat de Kerk niet helemaal op non-actief werd geplaatst, maar fungeerde als een instrument van sociale orde. In de ganse stad is het religieuze patrimonium grotendeels bewaard gebleven.

Het Halaszbastya is zelfs in Budapest beter bekend onder de Engelstalige naam: Fishermen’s bastion. De vesting lijkt recht uit een tekening van Escher te zijn geplukt en dankt haar naam aan de vissers die, zo luidt de legende, in de middeleeuwen deze heuvel verdedigden, maar het is in feite een louter decoratieve wal. Het uitzicht op de benedenstad van Buda en de uitgestrektheid van Pest is de moeite waard, ook al was dat in deze hoogmis van mist en sneeuw haast onbestaande. Toch had het iets beklijvend. Zelfs sprookjesachtig. De Hongaren zorgden er ondanks dit gure weer voor dat de toeristen het naar hun zin hadden. Overal in deze stad waren ijverige gemeenteambtenaren aan het werk om de weg sneeuwvrij te maken. Gebeurde het op de trappen voor het bastion nog met een bezem, dan zette men op de boulevards downtown Pest de grote middelen in: de gemotoriseerde sneeuwruimers klopten overuren.

Beperkt zicht zorgt er ook voor dat hét gebouw waar deze stad voor bekend is niet of nauwelijks voor een mooie foto te ontwaren viel. Budapest heeft geen Eiffeltoren, Vrijheidsbeeld, Muur, Colosseum of Tower Bridge, maar wel een schitterend parlement. Het ligt in Pest, maar de mist over de Donau maakte het onmogelijk om vanuit Buda een mooi en kleurrijk zicht te krijgen op dit majestueuze gebouw in Lipotvaros. Het Orszaghaz overtreft vele soortgenoten. Dit is pas écht een paleis der natie: 268 meter lang, een 96 meter hoge koepel en een collectie van 88 standbeelden van verdienstelijke helden uit de vaderlandse geschiedenis. Het is eens wat anders dan de bescheiden bustes in ons eigen paleis der natie. Dit Orszaghaz is nog relatief jong, want men is pas in 1885 met de bouw ervan begonnen. Onder het communisme had het echte wetgevend werk uiteraard weinig om het lijf, zodat het pas in 1990, toen ook andere partijen werden toegelaten, haar taak echt kon beginnen vervullen. Men mag er terecht fier op zijn.

Naast het parlement zijn er in Lipotvaros vooral veel grijze overheidsgebouwen. De sneeuw maakt het nog wat anoniemer, maar de aanwezigheid van een universiteit brengt dan weer leven in de brouwerij. De waard van de lokale Alma wist duidelijk dat het studentenpubliek meer wil dan grootkeukenkost. De centraal-Europese keuken kan je met de trefwoorden ‘zwaar’ en ‘veel’ identificeren. Schnitzels, aardappelen en andere groenten zijn er in grote porties aanwezig. Hongarije is bovendien het land van de goulash. Gulyas is een dikke soep; wat bij ons onder die naam wordt begrepen – een goed uit de kluiten gewassen stoofpotje – heet in Hongarije pörkölt. Voor veelvraten is Budapest een paradijs, want naast de inlandse keuken kan je er alle mogelijke deftige culinaire tradities vinden: van een stevige Argentijnse steak tot een pittig gemaakte carbonara. Honger in het Oostblok? Kom nou…

Excellent drinken kan je dan weer in de vele koffiehuizen die de stad rijk is. En neen, dan hebben we het niet over een epidemie van Starbucks. Op verschillende plaatsen in de stad vind je koffiehuizen die een traditie van eeuwen hebben. Gerbeaud op Vörösmarty Ter in Belvaros is zowat het beroemdste en laat je terugkeren naar het begin van de twintigste eeuw waar de bourgeoisie er gezien wilde worden en de intelligentsia er filosofeerden over die nieuwe eeuw die zo veelbelovend was. De ontnuchtering volgde snel.

Hun lichaam gingen ze dan weer in de vele badhuizen verzorgen. De spa’s van Budapest zijn wereldberoemd. Ze worden al lang niet meer louter door de elite gebruikt, maar door iedereen die eventjes de wereld wil vergeten en tot rust wil komen in een drukke stad. Eén van de beroemdste spa’s is die van Széchenyi in Varosliget – het stadspark. De tijd lijkt hier wel stil te hebben gestaan. Het interieur lijkt recht uit een sepia fotoalbum van een overgrootmoeder te komen. Ook de organisatie wijzigde niet: de kleedruimtes voor mannen en vrouwen zijn duidelijk van elkaar gescheiden. Mannen moeten de hal links in, vrouwen naar rechts. Binnenin kunnen ze zich dan weer samen laten masseren, verzorgen of gewoon genieten van een frisse duik in het binnen- of buitenzwembad. Ook bij veertig centimeter sneeuw en temperaturen diep onder het vriespunt kunt u in het verwarmde bad in open lucht baantjes trekken. Het Budapest van de spa’s is een bezoek op zich waard. Een week relaxen in de Hongaarse hoofdstad: enkel een barbaar kan hier a priori neen tegen zeggen.

Het Varosliget is met het centrum verbonden door de statige Andrássy út. Deze tot de verbeelding sprekende boulevard dateert uit 1872 en is genoemd naar Gyula Andrássy, toenmalig eerste minister en drijvende kracht achter het project. Aan beide uiteinden bevindt zich een belangrijk plein: het Erszebet Ter (Elisabethplein) in het centrum en het grote Hösok Ter nabij Varosliget. Dat laatste is té bescheiden om al in dezelfde league als het Place de l’Etoile te spelen, maar samen met de Andrássy út beschikt Budapest over een schitterende avenue om op een nationale feestdag te tonen wat het land in huis heeft. Dat moet zelfs geen militaire parade zijn: het patrimonium op, rond en onder de Andrássy út volstaat om de bezoeker te overtuigen. Luxewinkels schieten als paddestoelen uit de grond; ambassades zijn er bij de vleet en de opera van de stad mag er zijn. Vanuit Oktogon, het plein halfweg beide uiteinden, kan je alle kanten uit. Bovendien is de Andrássy een pionier: hieronder ligt de allereerste metrolijn van continentaal Europa. Nét onder het straatoppervlak brengt een klein treintje je vanuit het stadscentrum naar het park en de bijhorende spa’s. Een hele mond vol voor één laan.

U ziet het: deze stad heeft een diepe indruk achtergelaten. Het gebruik van superlatieven is mij meestal vreemd, maar voor Budapest worden we gedwongen om een uitzondering te maken. Wat op het eerste zicht geen evidente bestemming is houdt u na verloop van tijd voor altijd in de ban. Het is één van die weinige steden die, mits nog heel wat rijping, alles heeft om een totaalstad à la Londen of Parijs te worden. Met een kleine inspanning is Barcelona binnen handbereik, na een serieuze rijping kan de stad meespelen met de grote jongens. Budapest heeft het potentieel om een hele grote te worden.

Tien euro kost een entreeticket tegenwoordig en dat is in vergelijking met andere grote evenementen een redelijk goedkoop uitje. Wie erg geïnteresseerd is in de tentoongestelde materie kan er een goede halve dag door de Heizelpaleizen dwalen. Alle hoofdrolspelers op de automarkt zijn ruimschoots aanwezig: creatieve Fransen, degelijke Duitsers, charismatische Italianen en pientere Japanners, maar ook pompeuze Amerikanen, plastieken concerns uit het verre oosten en de toenemende horde B-merken van de grote Europese constructeurs. Leken zien door het bos de bomen niet meer. Voor experts wordt het moeilijk om hun encyclopedische kennis op peil te houden. Anderen, die de encyclopedie voor het internet hebben ingeruild, zijn al blij als ze hier en daar nog wat weten welk model nu écht wel de moeite waard is. Gewone stervelingen dromen, de meer dan gemiddeld gegoede medemensen kopen. Anderen willen vooral gezien worden. Het geeft een kick om toegelaten te worden tot de Ferrari-stand en plaats te mogen nemen in de nieuwe 458 Italia. Ze zijn er op voorbereid: gel in het haar, sjaaltje onder de kraag, een hippe vest én de Rolex om de pols. Enig leedvermaak met een hongerige kudde autofreaks zonder aangepast budget of juiste achternaam die achter hekkens vechten om een foto te nemen is hen niet vreemd. Ach, wie zijn wij om hen hun moment de gloire te misgunnen. Papa’s geldbeugel staat, wie weet, misschien toch niet zo wijd open als de jongeman in kwestie denkt. Ook wij voelen de crisis, meneer!

Door dat bewuste dipje oogt het dit jaar dan ook wat minder dan anders. Extravagante stands zijn achterwege gelaten. Geen Las Vegas in Brussel. Tot mijn grote ontgoocheling ook weinig racewagens, waar men anders toch zo fier op is. Ik was al blij dat de Peugeot 908, die vorig jaar de 24h van Le Mans won, bij de Franse vrienden was tentoongesteld. Zelfs mijn geliefde Renault bracht de R29 niet mee naar Brussel, maar de prestaties van de bolide in 2009 waren ook niet meteen om over naar huis te schrijven. Dergelijke auto’s maakten het Brusselse autosalon voor mij als tiener altijd zo leuk: de wagens waar ik een gans jaar voor supporterde stonden in de winter gewoon voor mijn neus. Live. Senna’s McLaren-Honda, Prost’s Williams-Renault, Schumacher’s Benetton-Renault: stuk voor stuk legendarische tuigen die de revue passeerden. De instrumenten van mijn helden. Racewagens waren natuurlijk maar bijzaak, maar het was dat stukje extra dat mooi meegenomen was.

Commerciële motieven prevaleren natuurlijk al lang op de trots om een arsenaal aan statussymbolen te demonstreren. Toch blijft het autosalon voornamelijk een plaats waar gedroomd kan worden. Het is zo mooi om al die mensen te zien die met veel respect voor de wagen enigszins onzeker plaatsnemen achter het stuur. Niet om te rijden, uiteraard, maar om te weten te komen hoe een BMW 7-reeks of een Mercedes E-klasse nu écht voelt. Of je de beloofde ruimte in een monovolume wel degelijk krijgt. Wat de achterbank van een coupé voorstelt. Ooit, heel misschien, rijden we zelf met die wagen. Wie weet. Tien euro voor een dagje dromen: er bestaan ergere drugs…