Kuifje, de moedige reporter, is nog steeds het voorbeeld van de geëngageerde journalist. Sean Langan, een Brit die gefascineerd is door de Islam en haar politieke implicaties, is op zoek gegaan naar een mogelijk antwoord door zelf de zogezegd Islamitische landen te bezoeken. Een operatie die niet zonder risico was. De belevenissen van de BBC-journalist werden de voorbije vier weken op Canvas uitgezonden.
Hij begint zijn tocht in Afghanistan, misschien voor Westerlingen wel het gevaarlijkste land ter wereld. Het geldende Taliban-regime duldt geen ziertje tegenstand. Andersdenkenden worden in het beste geval de mond gesnoerd, meestal bekopen ze het met hun leven. Zo zitten tegenwoordig een tiental Amerikanen, Duitsers en Australiërs in de cel, wachtend op hun (dood?)vonnis omdat ze de bevolking ‘tot het Christendom wilden bekeren’. Langan maakte er kennis met een bevolking die totaal machteloos stond tegen een regime dat zelfs eeuwenoude beelden – cultureel werelderfgoed – laat opblazen. De bevolking is te geïndoctrineerd om zich te kunnen verenigen om deftige weerstand te bieden. Verschrikkelijk.
Toch is er heel soms, in het allergrootste geheim, oppositie te merken. De ‘vrouw aan de haard’ – en dit is een understatement – is een Talibaans postulaat. Zo krijgen ze geen toegang tot deftig onderwijs. Desalniettemin wagen een aantal heel moedige en intellectueel capabele vrouwen zich aan een huzarenstuk. Ze geven, als er geen mannen in de buurt zijn, heimelijk aan hun kinderen een minimale scolaire opvoeding. In een dergelijk onderontwikkeld en dictatoriaal bestuurd land als Afghanistan is er wel zeker een potentieel om de zaken ten goede te keren, maar de weinige krachten krijgen geen enkele manoevreerruimte om dat te doen. Schrijnend.
In buurland Iran komen we in een heel andere situatie terecht. Het bewind van President Khatami stelt zich veel liberaler op ten opzichte van de Islam, maar krijgt niet altijd evenveel ruimte om haar beleid ook daadwerkelijk uit te voeren. De Ayatollahs hebben vaak nog het laatste woord. Dit betekent echter niet dat men in Iran niets van het Westen kent. Zo kent de jeugd ook de Westerse muziek: Pink Floyd bleek er nogal populair te zijn. Het feit alleen al dat men een andere cultuur kent is opzienbarend en positief. Als de hervormers echt een kans krijgen, kan het in Iran de goede richting uitgaan. Vergeleken met Afghanistan heeft Iran al een langere weg afgelegd…
Land 3 is het buitenbeentje. Het Irak van Saddam Hoessein is even totalitair als de Taliban in Afghanistan, maar ze laten het misschien iets minder direct blijken. Althans, voor de gewone man. Journalisten zijn echter van een ander kaliber. Die soort mag voor geen geld van de wereld vrij rondreizen in het land en dienen dus aan de leiband gehouden te worden. Langan kreeg een wagen met chauffeur en tolk ter beschikking. In realiteit waren het mensen van de geheime dienst die hem overal moesten volgen en zijn gedrag ‘sturen’. Zo kon hij niet op straat filmen, want de belabberde toestand van sommige woningen en de bedelaars mochten in het Westen niet gezien worden.
Wat wel uitgebreid aan bod mocht komen – wat men zelfs graag laat zien – zijn de weinige ziekenhuizen in Bagdad. Kankerpatienten beschikken er niet over de nodige medicijnen en hebben er nauwelijks een paar maand te leven. Wat bij ons niet-terminale zieken zouden zijn, sterven hier al na enkele maanden. Vooral de kind-patiënten schokten de journalist – en de kijkers. Echt verschrikkelijke toestanden. Al is het volgens de Iraqi natuurlijk allemaal de schuld van het Westen. Hun embargo, dat na de Golfoorlog werd ingesteld, is de oorzaak van dit alles. En het is zo: embargo’s treffen enkel de man in de straat.
Irak is uitzichtloos. Zolang Saddam Hoessein, die onlangs vernomen heeft dat hij een afstammeling van de profeet Mohammed is, en de zijnen niet uitgeschakeld worden, kan dat land niet veranderen.
Het Palestijns-Israëlisch conflict was de spil waarrond het vierde en laatste deel van de reportage draaide. Langan bezocht de Gaza-strook, waar de Palestijnen beperkt zelfbestuur hebben. In praktijk leven ze er in ghetto’s. De 35.000 Israëli’s die er wonen op een grotere oppervlakte dan de 1.000.000 Palestijnen in de vluchtelingenkampen. Ze zijn vluchteling in hun eigen land.
Dit resulteert in regelrechte haat. De kinderen worden er van jongsaf aan – vanaf de lagere school – getraind om met wapens om te gaan. Bovendien worden hen anti-Israëlische liederen aangeleerd. Een man vertelde dat hij, als hij de gelegenheid had, heel Israël ging uitmoorden. Toen Langan hem beleefd vroeg of dat niet tegen de regels van de Koran inging, antwoordde hij dat de Koran ook stelt dat je jezelf mag verdedigen.
Dat is ook de theorie die de extremistische organisatie Hamas aanhangt. Een gesprek met hun hoogste leider, Sjeik Yassin, confirmeerde dit. Als men mij wil aanvallen mag ik hen doden. Zo simpel is de redenering. Dit legitimeert het opblazen van winkelcentra. Ook wanneer hierbij vrouwen, oude mannen en kinderen omkomen.
Dat Israel op gespannen voet leeft met de Palestijnen is overduidelijk. De huidige Intifada bevestigd dit nogmaals. De situatie wordt nog complexer als je ziet hoe duizenden arbeiders uit Gaza dagelijks de Israëlische grens oversteken om er te gaan werken. Drie uur duurt de trip. Omdat Israël zelf niet beschikt over voldoende werkkrachten, haalt men ze bij de vijand. Alsof er Duitse arbeiders tijdens de eerste wereldoorlog in onze wapenfabrieken zouden gewerkt hebben. Het is absurd!
Is de Islam nu werkelijk een bedreiging voor de wereldvrede?
Niet noodzakelijk. Beide culturen, de Westerse en de Islamitische, zijn zo verschillend dat ongenuanceerde (voor)oordelen over elkaar voor vuurwerk zorgen. Beiden zien de andere als de verpersoonlijking van de duivel. Wederzijds onbegrip zorgen ervoor dat een echte dialoog onmogelijk is. De mindere economische en sociale ontwikkeling van de Islamitische landen doen de mensen naar iets grijpen waar ze denken steun aan te hebben. En dat is een ideologie. De plaatselijke machtigen misbruiken die leer om hun eigen belangen te beschermen, of hun eigen waanideeën uit te voeren. Het moet gezegd worden dat daar een aantal gekken aan de macht zijn.
Het Westen is hier echter verantwoordelijk voor. Ze hebben deze landen op alle mogelijke manieren uitgezogen of er conflicten uitgevochten om de Westerse belangen te beschermen. Usurpatores sunt. Als ze niet onmiddellijk meer de beschikking hadden over grondstoffen in die streek, dan werd de Koude Oorlog er uitgevochten, of speelde het Westen de landen tegen elkaar uit… De trots van de mensen is er door aangetast, en het is, zoals voordien reeds vermeld, dan niet verwonderlijk dat men verzeild geraakt in totalitaire stelsels.
Het conflict tussen Israëli’s en Palestijnen is natuurlijk van een nog veel moeilijker aard…
Hiermee is nog niet alles gezegd. Vooraleer wij uitspraken doen als ‘de Islam is de oorzaak van alle problemen’ is het noodzakelijk om de situatie eens van dichtbij te gaan bekijken. Dan kan je pas zien dat alles niet is zoals het op het eerste zicht lijkt. En worden de uitspraken heel wat genuanceerder.
Wat de reportage van Langan ook zo goed maakt is het feit dat hij, hoe onverdraagzaam de Islam-cultus soms is, altijd respect blijft behouden voor de overtuiging van de mensen waartegen hij spreekt. Hij weet dat die mensen in een allesoverheersende religieuze cultuur leven en er geboren zijn en ze zonder het te weten lijdzaam volgen. Dit besef leidt er bij Langan toe dat hij nooit of te nimmer de geïnterviewden persoonlijk aanvalt. Werkelijk subliem.
Waarom kan men bij de VRT nooit zo’n journalistieke talenten vormen?
Peter Aspeslagh
26/08/01