Ik ben enkele weken geleden ergens geweest waar ik al lang eens wou voorbijlopen: Le Grand Hornu. Zegt het u niets? Dat kan best zijn, want dit merkwaardige gebouwencomplex heeft heel lang onder het stof van de geschiedenis gelegen.

Diep verscholen in een, euh, oase van mijnterrils, oude industrie, grijze gebouwen, koude stations en troosteloze buurten kan je, tussen Saint-Ghislain en Mons, de industrieel-archeologische site van Le Grand Hornu terugvinden. Op die plaats werd een uniek maatschappelijk project uitgetest door ene Henri Degorge. De man was een Rijselse ondernemer uit het begin van de negentiende eeuw en had een eigen kijk op het industriële productieproces. Hij erkende dat winstmaximalisatie het uiteindelijke streefdoel was, maar hij ging niet akkoord met de manier waarop dat tot dan toe gebeurde. Arbeiders in mensonwaardige levensomstandigheden als een sinaasappel uitpersen om toch maar beter te scoren dan de concurrentie was naar zijn mening niet efficiënt. Hij was ervan overtuigd dat werklieden beter presteerden als ze in betere sociale condities leefden.

Als experiment bouwde hij een ganse woonwijk rond zijn mijn in Hornu, met alles er op en er aan. De arbeiders woonden met hun familie naast elkaar in identieke, maar relatief comfortabele huisjes. Op regelmatige afstand waren er drankgelegenheden waar ze, na werktijd, gezellig met collega’s konden keuvelen en dat bij pot en pint. Midden in de wijk waren werkplaatsen, waar ze machines voor de mijn maakten, rondom een soort atletiekpiste gebouwd. Dat bevorderde eveneens de sociale contacten. De arbeiders leefden er tot begin jaren vijftig van de twintigste eeuw, toen de mijn sloot.

Volgens historici liet Degorge zich voor zijn aparte aanpak niet inspireren door een of andere filosofische stroming. Hij probeerde enkel zijn overtuiging uit. Maar maakt u hem alvast niet uit voor een communist avant la lettre. Degorge was zich zeer bewust van zijn status als hoofd van de onderneming. Het huis van de patron stond midden in het domein en van daaruit kon hij zijn ganse territorium controleren. Bovendien was de man bijzonder ijdel: hij gaf zichzelf een adellijk tintje door zijn naam van Degorge in de Gorge te veranderen. Van het ontstaan van België tot aan zijn dood in 1840 zetelde Degorge in de Belgische Senaat.

Lange tijd zag het er naar uit dat Le Grand Hornu, net als zovele restanten van een glorierijk industrieel verleden, een stille dood ging sterven en ten onder gaan aan verkrotting en buldozers. Vanaf 1970 verslechterde de toestand van de gebouwen zienderogen. Eind jaren tachtig stonden ze op instorten. Gelukkig waren er enkele fools, zoals men dat in de historische geografie zo graag zegt, die het complex van de geschiedenis konden redden. Deze zotten gingen in tegen de tijdsgeest en de normale aanpak van de overheid door alles koste wat het kost te willen sparen. Ze slaagden er in om de Provincie Henegouwen te overtuigen om Le Grand Hornu te reconverseren. Vandaag zijn de meeste gebouwen gerestaureerd, zijn de huisjes bewoond en in goeie staat, kan je het domein bezoeken en is er een museum voor moderne kunst gevestigd. Hiermee slaat de provincie twee vliegen in één klap: ze beschermt haar historisch erfgoed en trekt een soort mensen aan die anders nooit de weg naar Henegouwen zouden vinden. Dat mag wat kosten. Terecht.

Meer info op de website van Le Grand Hornu.

Le Grand Hornu op Google Earth