De volgende fase in het Duitslandverhaal bestaat uit een vijfdaagse rit die ons naar de hoofdstad brengt. Berlijn, misschien wel hét icoon van de twintigste eeuw, staat symbool voor twee wereldbranden en een veertig jaar lang verdeelde planeet. Na een tweedaagse visite aan Berlijn rijden we dieper de Ostzone in richting Leipzig. Daar waar de vreedzame Montagsdemo’s in 1989 de toon zetten om hervormingen te eisen moet wel een en ander te zien zijn. Bovendien willen we nagaan of er nog iets rest van het voormalige Oost-Duitsland. Het land is nu al bijna twintig jaar herenigd, maar nog steeds gaan vele transfers van West naar Oost. Brengt dit zoden aan de dijk? Ten slotte konden we het niet laten om tijdens de lange rit tussen het vaderland en de Duitse hoofdstad even halt te houden in nog zo’n naam waar we al veel over hebben gehoord maar waar we ons niets kunnen bij voorstellen: Hannover. De opdracht is dus zwaar: vijf dagen Duitsland zonder een overkill op te lopen. We zijn ondertussen gelukkig al een en ander gewoon.

Duitse snelwegen zijn over het algemeen van goede kwaliteit. Hier geen semi-onverharde stukken die de wagen te pas en te onpas uit balans brengen of zorgen voor een tortuur van de ophanging. Asfalt en aanverwante textuur blijft hier ook na een strenge winter in de oorspronkelijke vorm liggen. Komt daarbij het regelmatig opheffen van de snelheidslimiet en elke redelijke chauffeur tovert een glimlach op het gelaat. Wie zijn wij om dit hem of haar niet te gunnen? Veiligheid gaat uiteraard boven alles, maar als het eventjes kan mag de liefhebber van snelheid zijn of haar lusten een klein beetje botvieren. Zolang alles beheerst gebeurd mag er in principe niets fout lopen. De Duitsers hebben in het verleden ruimschoots bewezen bevelen te kunnen opvolgen; op de autosnelweg geldt precies hetzelfde: tachtig waar het moet, voluit genieten waar het kan. We zijn allemaal van vlees en bloed. Alle remmen los dus, maar alsnog blijkt Duitsland het enige land dat hiermee kan omgaan. Of hoe verwoede pogingen om toch enige charme uit te stralen uiteindelijk de snelheidsfanaten te goede komen. Dank u.

In Hannover bevind je je reeds in de helft van het traject Aken-Berlijn. De vraag die Der Spiegel zich ooit over de stad stelde beloofde niet veel goeds: “Is Hannover de saaiste stad van Duitsland?” Het lijkt een vernietigende quote te zijn: in dit land tot saaiste stad worden uitgeroepen is zoals het ontvangen van de prijs van de beste nerd in de klas der hopeloos saaie mensen. Als belediging kan dit tellen, maar de inwoners van de hoofdstad van Niedersachsen doen er alles aan om Der Spiegel‘s opwerping te ontkrachten. Gelukkig maar.

Hannover is in Duitsland een niet onbelangrijke stad. Doordat de plek makkelijk over water met Bremen verbonden is had ze vlot toegang tot het Hanzenetwerk. Later, bij de industrialisering van Duitsland en de ontwikkeling van het Ruhrgebied lag Hannover op het kruispunt van water- en spoorwegen richting het centrum van bedrijvigheid. Wie van het oosten kwam moest Hannover voorbij. Eventjes was het zelfs Koninkrijk Hannover, want het Congres van Wenen van 1815 verhief de stad met royale prerogatieven, aangezien de Hannoverianen, wegens hun personele unie met het Britse vorstenhuis, in de Napoleontische oorlogen de eilanders steeds hadden gesteund. In het proces van de Duitse eenmaking kwam daar na de Oostenrijks-Pruissische oorlog (1866) een einde aan. De stad was echter gelanceerd en bloeide als nooit tevoren. De bevolking verviervoudigde. Tijdens de tweede wereldoorlog werd Hannover, net zoals zovele Duitse steden, voorwaar met de grond gelijk gemaakt. Negentig procent van de stad lag in puin, maar die schade werd snel in een economisch wonder geconverteerd. In de buitenwereld is Hannover vandaag vooral bekend om haar handelsbeurzen en CeBIT, dé belangrijkste IT-beurs van het continent. Bovendien kwam de wereldtentoonstelling hier in 2000 langs en die gaf, zoals in zovele steden, een impuls aan de economische ontwikkeling. Voor zover dat in Hannover nog nodig was.

De Innerstad heeft hier en daar toch wel wat leuke plekjes. Nabij het voormalige Rathaus valt de Marktkirche St. Georgii et Jacobi op. Deze nu lutheraanse kerk stamt uit de dertiende eeuw – lang voor Luthers’ geboorte – en is het meest zuidelijke voorbeeld van wat men noordduitse baksteengothiek is gaan noemen. De kerk viel tijdens de tweede wereldoorlog grotendeels ten prooi aan geallieerde bommen, maar werd tussen 1946 en 1952 herbouwd. Binnenin valt vooral het nieuwe orgel op. Bovendien vindt de kerstmarkt – we zijn in Duitsland – al sinds het midden van de negentiende eeuw rond deze Marktkirche plaats. Tot anderhalf miljoen mensen maken jaarlijks de tocht om de Weihnachtsmarkt van Hannover te trotseren. Het hoeft niet altijd Keulen te zijn.

Vlakbij het nieuwe stadhuis bevindt zich het hoofdkwartier van de Norddeutsche Landesbank. Het futuristische complex lijkt wel in twee tijdperken te zijn ontstaan: de onderste verdiepingen met kantoren zijn rechtlijnig, hoekig en functioneel, terwijl de bovenkant op een haardos met talloze weerborstels lijkt. De glazen gangen en lokalen schijnen wel alle kanten op te gaan. De 295.000 kubieke meter grote constructie werd in 2002 opgeleverd en is van de hand van het gerenommeerde architectenbureau Behnisch. Het mag dan al grotendeels een zakelijke functie hebben, voor Hannover is dit hoofdkwartier van de Norddeutsche Landesbank een grote aanwinst. Moderne architectuur blijft fascinerend.

Vanuit Hannover is Berlijn toch nog een flinke drie uur rijden. Tijdens de rit van West naar Oost kan je niet anders dan de Ehemalige Innerdeutsche Grenze oversteken. Dat is de term die vandaag de dag wordt gehanteerd voor de lijn die tot 3 oktober 1990 de BRD van de DDR scheidde. Zo wordt het ook op de toeristische aanplakborden gezet. Gelukkig heeft men het patrimonium van de communistische modelstaat niet helemaal ontmanteld. Aan de grens zijn de wachttorens blijven staan. U kwam het ijzeren gordijn niet zonder slag en stoot over. Ondertussen heeft al een ganse generatie Duitse jongeren muur noch gordijn gekend; deze relieken kunnen hen helpen om voor te stellen wat voor hun ouders en grootouders de dagdagelijkse praktijk was. Het heeft wel iets griezelig en is lange tijd het enige teken van menselijke activiteit dat we in die ehemalige DDR konden waarnemen. Tot aan de suburbs van de hoofdstad kregen we niets anders dan bossen te zien. Tientallen kilometer bomen.

Bij het binnenrijden van West-Berlijn moest je ook over de autosnelweg door checkpoints. Verkeer die uit het zuid-oosten kwam moest via Checkpoint Bravo – Dreilinden en kwam op die manier de Amerikaanse sector binnen. De restanten zien we vandaag nog staan, maar hier stonden mensen soms lang aan te schuiven om nadien de boodschap te krijgen rechtsomkeert te maken. De gelukkigen kwamen meteen op de AVUS terecht, de Automobil-Verkehrs- und Übungs-Straße, die hen recht naar de binnenstad bracht. Dit lange rechte stuk autosnelweg was niet enkel een plaats waar de Duitse constructeurs hun raspaardjes konden testen, maar tot 1998 deed het ook als regulier autocircuit dienst. Een verschrikkelijk ongeval van de inmiddels overleden John Winter in 1994 en een dodelijk ongeval een jaar later bezegelden het lot van de AVUS. De vervallen hoofdtribune zagen we alvast nog staan. Autosportarcheologie.

Onze ervaren gids waarschuwde ons dat de oppervlakte van Berlijn niet van de poes is: de Duitse hoofdstad is maar liefst acht keer groter dan Parijs, maar dan wel met veel stukken groen tussen de verschillende wijken. Zo bleek ook. Langs de grote invalswegen zagen we niets anders dan bomen en struiken, omzoomd door gietijzeren bruggen die vaak wel een laagje verf konden gebruiken. De natuur kon hier zijn gang gaan, al liet het een bijwijlen wanordelijke en on-Duitse indruk na. Zo ging het door tot in het centrum van de stad. Of beter: van de stadsdelen. Een echt centrum heeft Berlijn niet. Het is meer een juxtapositie van groot uitgevallen wijken, maar aangezien onze tenten enkele dagen nabij het Mitte waren opgeslagen, moet er toch ergens een centraal punt te onderscheiden zijn.

Er hing wel een gezellig sfeertje. Onze Schönhauser Allee, de Oost-Berlijnse laan nabij het hostel, had wel iets van een kleine Parijse boulevard, genre Boulevard de Ménilmontant, die de wat dorpse karaktertrekken van de gelijknamige voormalige gemeente en het belendende Belleville heeft. Iets dergelijks straalde deze Berlijnse Allee uit, zij het dat het er minder druk en een stuk leefbaarder was. Ademruimte en gratis parking, bankjes en gezellige terrasjes, snel weg en weer met U2. Dat het in het voormalige Oosten van de stad was gelegen zou je als neofiet niet meteen kunnen vermoeden. De wegen zijn in prima conditie, de meeste huizen goed verzorgd en we zien opvallend weinig stalinistische artefacten: deze wijk is het levende bewijs dat de muur al bijna dan twee decennia ten gronde is gericht. Tempus fugit.

De Potsdamer Platz zou een eerste indicatie moeten geven van hoe Berlijn de eenentwintigste eeuw is binnengestapt. Een trits wolkenkrabbers, een modern station en een hip winkelcomplex moeten dit plein het cachet van een wereldstad geven. De zes hompen Muur die voor een herinnering aan wat ooit was zorgen trekken voornamelijk Japanse toeristen met dito camera aan. Het vermeende eerste verkeerslicht op het continent (1924) brengt een ander soort nostalgici op de been, maar een icoon van Duitse dynamiek is deze Potsdamer Platz allerminst. De DB-toren is mooi, maar – het begint arrogant te klinken – in vergelijking met New York City en Chicago (of zelfs Frankfurt) is dit geen straffe kost. Het Sony Center mist enkel de jackpots om op een mini-Las Vegas te lijken. Misschien mogen we ook niet telkens een aha-erlebnis verwachten, maar we zijn dit jaar al meermaals sterker onder de indruk geweest dan, for God’s sake, de Potsdamer Platz. Het zou in Berlijn een constante worden: deze stad valt enkel te appreciëren als je het comparatief perspectief verlaat. Berlijn is een aparte categorie: misschien wel de belangrijkste stad van de twintigste eeuw, maar nu zoekend naar een balans tussen teren op het verleden en streven naar een eigen plaats in de toekomst. Een stad sui generis.

Vanop de Potsdamer Platz is het via de Ebertstraße maar een steenworp naar de Brandenburger Tor. Onderweg zie je het Stelenfeld, hét Duitse Holocaust-herdenkingsmonument. Het bestaat uit een plein met 2711 betonblokken van 238 cm op 95 cm die variëren qua hoogte. Op een zomeravond houden de blokken de warmte van de dag vast, zodat het er tussenin bloedheet is. Het is alsof moeder de zon de Duitsers blijvend met hun neus op de feiten drukt. Het Denkmal wordt in het oog gehouden door de Amerikaanse ambassade, die nog maar heel recent in gebruik werd genomen. Net zoals alle andere gebouwen rond de Pariser Platz, waaraan de Brandenburger Tor is gelegen. Het plein en de panden er rond zijn tijdens de tweede wereldoorlog grotendeels vernietigd. Na de val van de muur heeft men ze weer één na één heropgebouwd en op die manier het historisch kader hersteld. De Pariser Platz mag dan wel een doorgedreven comeback hebben gemaakt, het zet de Brandenburger Tor – het symbool van de verdeelde stad – letterlijk in de schaduw. Deze luchtfoto uit 1984 toont links van de muur West-Berlijn en rechts Oost-Berlijn met de Brandenburger Tor omringd door een lege Pariser Platz. De poort stond toen moederziel alleen in een grote open ruimte. Het herstellen van de verdwenen gebouwen rond de Pariser Platz prevaleerde boven het accentueren van hét symbool van de twintigste eeuw in een open vlakte die elke bezoeker koude rillingen bezorgt. Nu staat de Brandenburger Tor wat verloren tussen nieuwbouw. De magie is weg, maar het is een keuze die de Duitsers hebben gemaakt. Quod erat demonstrandum: het kost een verdomde inspanning om deze stad te leren waarderen. We laten het s-woord even achterwege, maar, u vergeeft het ons ongetwijfeld, this could have been so much more impressive… Overtuigen zonder te overdonderen is geen sinecure.

Gelukkig is er nog de Reichstag. Het Duitse parlement is bij nachte wél een must. De koepel die Norman Foster er tien jaar geleden op plaatste mag gezien worden en verzoent het erfgoed met moderne architectuur. Heden en verleden doen samengaan is voor creatieve geesten heus geen onoverkomelijke opdracht. Aan de belichting moet hier en daar nog wat worden gewerkt maar dat doet niets af aan de zaak: a truly remarkable building. Dit in tegenstelling tot de ambtswoning van de kanselier. Het Bundeskanzleramt, van waaruit Angie dit land bestuurt, doopten de Berlijners in de weinig flatterende bijnaam wasmachine. De meningen mogen dan al verdeeld zijn, een deel van het gezelschap vindt het niet meer dan een gedrocht. De gustibus et coloribus non est disputandum, maar dit is toch niet het meest geslaagde gebouw van het nieuwe Berlijn.

De toon is gezet: dit wordt geen gezondheidswandeling. Misschien is het wel dé uitdaging van de reiziger om een niet voor de hand liggende charme te ontdekken en te waarderen. That’s why we travel.