Het vermaarde Alhambra, misschien wel het meest bekende icoon van Al-Andalus, kan je enkel per bus bereiken. Het ligt op een heuvel omzoomd met wijken, waarvan het schitterende Moorse Albayzin er met kop en schouders uitspringt. De klim duurt een eindje, maar we profiteren van de rit om de mooie maar nauwe straten van Granada te bekijken. Ondanks de vele potentiële wegversperringen loopt het transport van- en naar het Alhambra feilloos. We hebben ergere toestanden meegemaakt.

Wegens de wereldwijde uitstraling van het Alhambra is het aantal bezoekers, zelfs midden november, enorm. Dagelijks komen zesduizend zielen langs. Je doet er dus best aan om je tickets vooraf online te bestellen. Zoniet riskeer je voor voldongen feiten te worden geplaatst en met een strikt tijdsschema zoals het onze zou dat een ontgoocheling opleveren. Je moet hier toch de grote drie hebben gezien: het Alcazar in Sevilla, de Mezquita in Cordoba en het Alhambra hier in Granada.

Van de bushalte tot aan de eigenlijke ingang is het een eindje wandelen. Je passeert er, zoals verwacht, langs souvenirwinkeltjes en zowaar een hotel, maar ook aan een paleis dat Karel V er in 1527 liet optrekken. Het Palacio de Carlos V, in Renaissance-stijl, contrasteert opvallend met het oudere Palacio de Nazaries (Paleis van de Nasriden) en het Alcazaba (citadel). Samen met de tuinen van het Generalife vormen deze twee laatsten het échte Alhambra. De toegevoegde waarde van Keizer Karel’s nederzetting kan niet tippen aan het vakmanschap waarmee dit uitzonderlijk knap staaltje van Moorse architectuur is gemaakt. Meer nog: eigenlijk is het paleis van Carlos V niet zo relevant voor ons bezoek.

Het Alhambra dankt haar naam aan het Arabische Al-Qal’at al-Ḥamrā, wat rood kasteel of rood paleis betekent. Rood verwijst naar de roodachtige kleur van de klei waaruit de stenen van het paleis afkomstig zijn. Echt rood ziet het er niet meer uit, maar de lichtbruine gloed van het Alhambra steekt fel af tegen de witte en gele gevels van de omliggende wijken. Het eerste paleis dat hier werd gezet dateert uit de 11de eeuw, op aansturen van Samuel Ha-Nagid, de Joodse grootvizier van één van Granada’s Ziriden-sultans, die zelf in het Albayzin hun thuis hadden. Onder de Nasriden-dynastie werd het paleis met een ware vesting uitgebreid, met Mohammed ibn Yusuf ibn Nasr als stichter en drijvende kracht. Zijn opvolgers Yusuf I en Mohammed V zorgden ervoor dat het magnum opus van het Alhambra, het Palacio de Nazaries, op poten werd gezet.

Na de Reconquista werden de meeste decoraties van het Palacio de Nazaries in ere hersteld, maar haar moskee – confer Cordoba – moest plaats ruimen voor een kerk. Verder werd voor de bouw van het paleis van Carlos V één van de oorspronkelijke vleugels afgebroken. Nadien daalde het belang en de uitstraling van het Alhambra. Ten tijde van Napoleon werd het ei zo na opgeblazen, totdat het, mede onder invloed van de romantiek, in 1870 tot nationaal monument werd uitgeroepen.

Van het Alcazaba, de citadel, blijft buiten enkele wallen en torens niet veel meer over, maar het was wel de plaats waar kruis en vaandel in 1492 aangaven wie gewonnen had. Het Palacio de Nazaries is daarentegen een parel van Moorse architectuur op het Iberische schiereiland. We geven toe dat de auteur van onze Lonely Planet-reisgids er vaak nog een schepje bovenop doet: “The Palacio de Nazaries is the place in the Alhambra that will stir the desire to own beauty even in the most unpossessive of people. Unfortunately, you can’t steal a building, but you can admire the most impressive Islamic structure in Europe and the finest surviving example of Nasrid art and architecture.” Vesna Maric, de goed gedocumenteerde dame die dit schreef, zet nét niet aan tot diefstal van openbaar patrimonium, maar was het Palacio de Nazaries een taart, dan zouden voor haar part alle levende wezens een stukje ervan te eten krijgen. Smakelijk, maar we houden het liever op een bezoekje.

Binnenin trek je van zaal tot zaal, van patio tot patio telkens verder je ogen open. De finesse waarmee de inrichting, de gevels en de inscripties werden gemaakt grenst, beste Vesna, inderdaad aan het geniale, maar de aha-erlebnis van de Mezquita in Cordoba blijft uit. Daar genereerde de ruimtelijke dimensie het moment that Jesus walks into the room-effect: de haast eindeloze zuilenrij vertoonde een perfecte symmetrie en een overweldigend perspectief. Daartegenover staat de precisie en de mystiek van het Alhambra. Ook dat is bijzonder indrukwekkend, maar van een andere aard en zorgt niet voor een mentale schok. Het Mexuar, het Patio del Cuarto Dorado, het Palacio de Comares en het Palacio de los Leones zijn stuk voor stuk pareltjes die aantonen dat de Moorse architectuur en kunst wel van een heel hoog niveau moet zijn geweest. Overal, maar dan écht overal staat één zin te lezen: Wa la galiba illa Allah (Er is geen andere overwinnaar dan God). De boodschap is op elke plaats minutieus in het vaatwerk of in de reliëfs geïntegreerd. Wie de culturele, religieuze en intellectuele ontwikkeling van deze beschaving in twijfel trekt moet maar eens tot hier komen.

De terugtocht naar de benedenstad toonde ons nogmaals het typische karakter van de Zuid-Spaanse stad. In de bus raken we aan de praat met een Mexicaan die in lang vervlogen tijden in België heeft gestudeerd. De man sprak vloeiend Frans en heeft toch nog wat herinneringen aan ons land overgehouden. Het driestromen- en drietalenland maakte indertijd duidelijk indruk op de man.

De kathedraal van Granada bevindt zich op een steenworp van de bushalte, maar is bijlange niet zo indrukwekkend als de collega uit Sevilla. Hier is het vooral de belendende Capilla Real die de moeite waard is. De katholieke monarchen Ferdinand en Isabella liggen er begraven, maar wegens tijdsgebrek en het nog maar eens moeten betalen van inkomgeld houden we het voor een andere keer. De urenlange bedevaart naar het Alhambra had veel van de innerlijke mens gevergd. Versterking met Tapas was aangewezen, want er stond nog een en ander op het programma. Een lange terugrit naar Malaga bijvoorbeeld.

Bij het verlaten van Granada zagen we een bijzonder vreemde cluster van wolkenformaties. Dit was pure René Magritte. De realiteit overtrof de kunst. Du jamais vu. Ook de mooie en indrukwekkende snelweg tussen Granada en Motril, aan de Middellandse Zeekust, was een attractie op zich. Motril? Inderdaad, de plaats waar Boudewijn is gestorven. Dood in Andalusië: het spreekt meer tot de verbeelding dan een ravijn in het Helvetische Küssnacht.

Ondertussen was bij een aantal groepsleden al enkele dagen een nieuw idee aan het rijpen. De jamon charmeerde ons dermate dat we er ook na vijftien november wilden van genieten. Jammer genoeg is de Serranoham bij ons niet wat ze hier is en dat had niets te maken met een drang om de vakantiesfeer nog wat te rekken. Verse hesp is gewoon beter. Dus: why not? Bij de eerste deftige slagerij die we op onze weg tegenkwamen gingen we toeslaan. Na nog wat over en weer gesms met het thuisfront om enige tussenkomst bij de consumptie van het stuk varken te verzekeren was de laatste horde genomen. We want the meat.

Langs autosnelwegen waren de deftige beenhouwerijen natuurlijk niet te vinden, maar een tankstop in Nerja – eveneens een kuststadje – kon soelaas brengen. Jammer genoeg waren zelfs hier slagerijen niet in overvloed aanwezig. Ook de lokale supermarkt had nauwelijks iets in huis. En zeg nu zelf: vlees in plastic kan je ook in de Colruyt van Philippe Geubels kopen. Ten einde raad klopten we dan maar aan bij een veredelde kebabzaak. Ze werd uitgebaat door een oud Spaans koppel. Die mensen zullen vast al jaren in het vak zitten en dus wel weten wat goed is, was onze redenering. Of ze toevallig niet twee hespen op overschot hadden? De man dook zijn voorraadkamer in en kondigde tot onze grote opluchting aan dat hij er net genoeg hangen had. Tien euro per kilo jamon, been incluis. Deal. Fier als een gieter werden twee uit de kluiten gewassen varkenspoten naar de Zafira versleept. Tweemaal zeven kilo vlees. Hoe we er ooit het vliegtuig mee op gingen raken was een probleem voor morgen. Dit was nu al een trip to remember. Jamon forever…

Een deel van de groep hield het in Malaga voor bekeken, terwijl twee diehards er nog een nachtelijke trip naar Marbella voor over hadden om een extra trofee in ontvangst te nemen: een Hard Rock Café-t-shirt. Bij het verlaten van Malaga keerde onze maag toen we zowaar in Torremolinos bleken te zijn terechtgekomen. Eventjes paniek: een kolonie doorwinterende Belgen met Jo Leemans-ambities konden we na al onze kilometers – met alle respect voor de adepten van de Antwerpse nachtegaal – missen. Voor de rest was de rush – inderdaad, een serieuze rush – naar Marbella best te pruimen. Onze opnieuw bijzonder puike chauffeur en zijn ietwat aarzelende navigator pikten in de mondaine badstad fier hun verdiende beloning op. Alhambra, jamon en Hard Rock: het is ons wel het dagje geweest. Een mix van Burger King en tiramisu moest ons in slaap krijgen.

Een constructie, inderdaad. Oorspronkelijk stond op de locatie de Sint-Vincentiuskerk. In stukjes en beetjes kocht de Moorse heerser Abd ar-Rahman I het domein op om er vanaf 784 een moskee op te bouwen. Met brokstukken van Romeinse en Visigotische ruïnes rees een religieus artefact op, dat al het jaar nadien werd geopend. De eeuwen erna werd de moskee stelselmatig uitgebreid. Na de reconquista – en dat is het fascinerende van dit gebouw – werd vanaf het begin van de zestiende eeuw midden in de Mezquita een christelijke kathedraal gebouwd. Hiervoor moesten een aantal originele stukken plaats ruimen voor een bijwijlen bombastisch, maar niet zo groot huis van god.

Je komt de Mezquita binnen langs de Patio de los Naranjos, waar een bos van sinaasappelstruiken pure rust uitstraalt. Het plein wordt in het oog gehouden door de minaret die, in haar oorspronkelijke versie, een voorbeeld vormde voor alle minaretten in de westerse Islamitische wereld, de Giralda in Sevilla incluis. De toren is vandaag de dag met zijn 22m maar een schim van de 48m hoge kolos die het ooit was.

Net na de entrée van de Mezquita maak je onmiddellijk kennis met het wondermooie bos van pilaren en pilasters met bogen op. Een wow-gevoel is niet ver weg. Meer nog: dit is bijzonder indrukwekkend en zo anders dan alle andere gebedsplaatsen die we tot nog toe zagen. De soberheid en uitgestrektheid van de moskee geeft aan het begrip spiritualiteit een extra dimensie. De Mezquita als metafoor van de woestijn, met de belendende Patio de los Naranjos als spreekwoordelijke oase. Het gevoel van open ruimte voor gebed werd mede mogelijk gemaakt door de horizontale symmetrische structuur, die een perspectief van oneindigheid creëert. De vele pilaren zijn voor twee derde gerecupereerd uit gesteende van vorige nederzettingen; het resterende bovenste derde – met de bogen – zijn een originele constructie van de bouwheren. De natuurlijke duisternis wordt doorbroken door sfeervolle lampen mét kruis, die verklappen dat de moskee geen moskee meer is.

Het pompeuze karakter van de embedded kathedraal, om de courante Youtube- en Irak-termen te hanteren, contrasteert fel met de haast perfecte incarnatie van het begrip ‘plaats van gebed’ in de moskee. Toen Keizer Karel in de zestiende eeuw de opdracht gaf om de kathedraal in de moskee te integreren, had hij hoge verwachtingen, maar die zijn allerminst uitgekomen: “Je hebt iets gebouwd dat je overal kon bouwen, maar je hebt iets vernietigd dat uniek was”, aldus Karel V. Vanuit het kathedraal-perspectief kan je stellen dat moskee-elementen een middelmatig christelijk bouwwerk toch enige standing hebben gegeven, vanuit moskee-oogpunt is dit een regelrechte verkrachting van een zonder meer fantastisch exemplaar. Wat zou de Mezquita zonder deze amputatie geweest zijn? Wat meer religieuze verdraagzaamheid had Cordoba wellicht nog meer mondiale uitstraling gegeven, maar dit is nu eenmaal het resultaat van de loop van de geschiedenis. Het heeft geen zin om hierover vanuit een eenentwintigste-eeuws perspectief waardeoordelen uit te spreken. We moeten de context respecteren.

De Mezquita mag dan wel de blikvanger van deze stad zijn, er is in Cordoba nog veel meer te zien. Het historische centrum leent zich tot een wandeling van een halve dag. Ook hier is een Alcazar de los Reyes Cristianos. Alfonso X bouwde er een paleis, dat vanaf het einde van de veertiende tot in het begin van de negentiende eeuw de inquisitie huisvestte. Later werd het een gevangenis. Misschien was het een troost voor de gedetineerden: ze zaten dan wel achter slot en grendel, maar woonden toch in een paleis.

Een oude stadsmuur brengt ons opnieuw het Juderia, de Joodse wijk, waar ik voor de eerste maal in mijn leven een Synagoge bezoek. Mea culpa. Het was een klein en leeg exemplaar van sefardische Joden dat naar meer smaakt. Van daaruit is het niet ver stappen naar de moderne stad, die in de negentiende eeuw sterk is gegroeid en waar het Plaza de Colon een scheiding tussen oud en nieuw vormt.

Terug in het historische Cordoba is het plein voor de San Agostino-kerk een ideale plaats om een stokbrood te nuttigen. De vele duiven geven het een Trafalgar Squareeske sfeer, maar dan wel onder een stralende zon. Wat verder toont het Palacio de Viana hoe de hogere klasse hier eeuwenlang geleefd heeft. Tot voor enkele decennia hadden de opeenvolgende Marqueses de Viana hier hun vaste stek in de stad. De twaalf patio’s doen ons realiseren dat er minder aangename dingen zijn dan leven als Markies in Cordoba. Na een ommetje langs de restanten van een oude Romeinse tempel – 11 zuilen zijn intact gebleven – ronden we ons bezoek aan deze mooie stad af met een nieuwe zonde: triple whopper all over again. Ach ja…

Tussen Cordoba en Granada, de volgende bestemming, is er geen rechtstreekse autosnelweg. Een provincieweg is wel beschikbaar en daar opteren we met plezier voor. Je zou bij al dat moois in de steden vergeten dat ook de countryside in Andalusië meer dan de moeite loont. Vier dagen toeren, zoals wij het aanpakken, is véél en véél te weinig, maar je moet keuzes maken.

Het is al donker als we in Granada aankomen, maar we zijn ruimschoots op tijd om aan de tapas te beginnen. Een leuke tapasbar nabij het Albayzin, de Moorse wijk, geeft het startschot voor een avondje genieten van de lokale culinaire geneugten, zonder het geestrijke vocht te verwaarlozen. Bovendien was er veel keuze om van de waterpijp te proeven. Je hoeft niet tot in Bagdad, Beirut of Casablanca te reizen om van de rijke Arabische cultuur te genieten. Wat zou de West-Europese cultuur zonder Al-Andalus geweest zijn?

Het Alcázar was ten tijde van de Romeinen en de Visigoten niet meer dan een vesting of fort. Pas in het begin van de tiende eeuw werd de plek door de Moorse gezagshebbers met de bouw van een echt kasteel verfraaid. Na de reconquista gaven de christelijke koningen het bouwwerk een upgrade tot een luxueus paleis, dat tot op de dag van vandaag een officiële residentie van de Spaanse koning is. Daarbij hadden ze een aantal architecten in dienst die er voor hebben gezorgd dat het Alcázar één van de belangrijkste getuigen van de Mudejár-stijl is, een samengaan van Christelijke en Moorse invloeden. Later, in de zestiende eeuw, liet – de in Gent geboren – Karel V elementen uit de gotiek en de renaissance aan het Alcázar toevoegen. Vijf eeuwen later is het een ontegensprekelijk hoogtepunt van de symbiose tussen de Christelijke en Islamitische cultuur. Geen clash of civilizations hier. Het Alcázar als incarnatie van het begrip integratie.

Je kan dit paleis met een gids bezoeken, maar het is veel beter om jezelf in de uiterlijke en culturele schoonheid van dit oord onder te dompelen. Door op eigen ritme met een bondige reisgids van compartiment naar compartiment te flaneren haal je meer uit je bezoek dan een geleide visite waar meestal hoofdzaken niet van bijzaken worden onderscheiden. De vele stilstanden zijn bovendien dodelijk voor mijn rug. Zelf op stap dus, met de imposante Puerto del León als vertrekpunt. De toegangspoort brengt je via een lange tuin met sinaasappelstruiken aan het Patio de la Montería, dat een open ruimte voor het Palacio Mudéjar is. De naam spreekt voor zich: het paleis omvat een combinatie van schitterende Moorse en Christelijke elementen. De stijl wordt magistraal doorgetrokken in het meest bekende deel van het Alcázar, het Patio de las Doncellas – de patio van de maagden. In 2004 vond men hieronder nog een kleine tuin die bijna vijfhonderd jaar door een gewelf was overspannen.

De tuinen zijn al even indrukwekkend als het paleis zelf. De oudste delen dateren uit de zestiende en zeventiende eeuw, terwijl de lange tuinen buiten de muren pas vorige eeuw werden aangelegd. Een constructie tussen twee perken deed ons aan een tafereel uit Angkor denken, maar daar heeft het hoegenaamd niets mee te maken. Medio november is er nog veel groen te zien in de tuin. Dit gecombineerd met het oranje van de sinaasappelstruiken, het rood en het geel van de muren en de geometrische figuren van de muursteentjes maken van de tuin van het Alcázar één groot kleurenspectrum. Onvergetelijk. Dit is meer dan terecht geklasseerd als werelderfgoed.

Als je de poort van het Alcázar achter je dicht trekt word je aan een reality check onderworpen. De pracht, de praal, de grootsheid én de klasse van het paleis maken er een wereld op zich van. Duizend en één nacht in Al-Andalus. Daarbuiten wacht de stad. De betovering is verbroken en aan de Starbucks tweehonderd meter verderop zien we dat we in het moderne Sevilla zijn terecht gekomen. De smalle straatjes gingen haast ongemerkt over in brede boulevards, omzoomd door art nouveau-gebouwen en grote paviljoenen. In de grote Antigua Fábrica de Tabacos bevindt zich nu de Universidad de Sevilla. Een indrukwekkend netwerk van gangen en gangetjes in een oude tabaksfabriek huisvest nu de lokale universiteit, die, aldus een aantal Erasmussers die we er ontmoetten, best aangenaam is. Leuven of Sevilla? Hmmm…

Net buiten de stad kan het aandenken aan de grote Ibero-Amerikaanse tentoonstelling van 1929 niet bombastischer zijn: het gigantische Pabellon de España moest de grootsheid van het moederland weerspiegelen. Op de muur van de halve cirkel is elke grote stad van het land in azulejos weergegeven. In 1992 werd hier in de buurt ook een wereldtentoonstelling georganiseerd, maar daar was het Spaans paviljoen al stukken bescheidener. De tentoonstelling heeft, net als de Olympische Spelen van datzelfde jaar in Barcelona, de stad geen windeieren gelegd. Tegenwoordig bevindt zich op die locatie het grootste wetenschapspark van Andalusië. Sevilla heeft zich met brio op de wereldkaart gezet, moest dat nog nodig geweest zijn.

Door ons krappe tijdsbestek was het afgelopen wat Sevilla betreft. De transfer naar Cordoba duurde nauwelijks twee uur langs een goed tot zeer goed onderhouden autosnelweg. De stad was niet zo groot als Sevilla, maar met haar meer dan 320.000 inwoners kon je Cordoba niet tot een provinciestad veroordelen. Het zou een affront van jewelste zijn, want in de tiende eeuw was Cordoba even de grootste stad van West-Europa, met een bevolkingsaantal die op haar hoogtepunt een half miljoen zielen telde. In 711 viel de stad, waar Seneca van afkomstig is, voor de Moren, die van Cordoba hun hoofdstad op het Iberische schiereiland maakten. Enkele decennia later werd de dynastie van de Ommayaden er opgericht, waarvan Abd er-Rahman III in 929 zichzelf tot kalief uitriep. Hiermee bezegelde hij de feitelijke onafhankelijkheid van Al-Andalus ten opzichte van de kalief van Bagdad. Cordoba groeide uit tot een multicultureel centrum waar wetenschap op het allerhoogste niveau door Christenen, Arabieren en Joden werd bedreven. Een eeuw later was de dominantie al weer voorbij: na een machtsstrijd viel de dynastie van de Ommayaden in Cordoba en verschoof het zwaartepunt in Al-Andalus naar Sevilla. Desondanks bleef Cordoba een centrum van intelligentsia, hoewel het na de machtsovername van de christelijke koningen (1236) een groot deel van haar bevolking verloor. Cordoba deemsterde weg en leefde pas in de negentiende eeuw, met een beginnende industrialisatie terug op tot de mooie grote stad die het vandaag is.

Het is in Cordoba minder moeilijk navigeren dan in Sevilla. Het oude stadscentrum bevindt zich netjes naast de ringweg en is, ondanks alle eenrichtingsverkeer, toch goed met de wagen te bereiken. De auto wordt er niet op een haast maniakale wijze uit de stad gebannen, zoals dat in België meer en meer het geval is. In piepkleine straatjes en steegjes is er natuurlijk geen gevaar van gemotoriseerde vierwielers, maar het is dan ook logistiek onmogelijk om er een auto te ontvangen. Ze laten ons toe om snel via het Juderia naar het Mezquita te wandelen. In de ‘moskee’ gaan we morgen uitgebreid op bezoek, maar de gevel van het gebouw is bijzonder imposant dat we er ook nu niet kunnen naast kijken.

Heiligschennis behoort niet tot onze dagelijkse gewoontes, maar soms breekt nood wet. De magen knorren; America is glad to serve us. De lokale Burger King bevindt zich recht tegenover de meer dan twaalf eeuwen oudere Mezquita. Enkele meter scheiden werelderfgoed van culinaire mainstream, maar ook dat hoeft niet per se een slechte zaak te zijn. De Triple Whopper zorgt ervoor dat we er weer voor enkele minuten tegen konden. Niets geeft meer voldoening dan bij zonsondergang op een brug over de Guadalquivir de tanden in drie hamburgers tegelijk te zetten.

De Calle de San Fernando brengt ons naar het mooie Plaza de la Corredera, waar we begroet worden door een schare muzikanten. Ze trekken niet enkel door hun voortreffelijk debiteren van Spaanse schlagers onze aandacht, maar ook door hun voorkomen: een oerspaanse klederdracht die met emblemen van van alles en nog wat is gelardeerd, gaande van een Portugese vlag, het wapenschil van Kopenhagen, een biljet van 500 euro tot de uitgestoken tong van de Rolling Stones. Het blijken geneeskundestudenten uit Pamplona te zijn die met hun groepje door Europa reizen om zich te amuseren. Ze waren zelfs in Brussel geweest. Gewapend met wat instrumenten brengen ze hun toch wel uitgebreide oeuvre te berde en dat wijkt, toegegeven, enigszins af van de gepropageerde Stones. Ze geven ons in het midden van het prachtige Plaza de la Corredera een privéconcert. Hun gitarist kon wellicht uit sommige van onze gelaatstrekken afleiden dat onze muzikale smaak in andere genres was gelegen en toverde eventjes een riff van Smoke on the water van Deep Purple uit de snaren, maar daar bleef het bij. Ze speelden wat ze speelden en waren daar reuzefier op. We trakteerden de mannen op een pint en onszelf op wat tapas, die niet konden tippen aan het menu van Terry en Anastasia in Sevilla. Ach, wat doet het er toe? Spanje op zijn best…